<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Η Εκκλησιαστική μουσική μας παράδοση μέσα από τις έντυπες ψαλτικές εκδόσεις – (Μέρος Β΄, 20ος αιώνας), Γεώργιος Χατζηθεοδώρου</title>
	<atom:link href="https://ieropsaltes-patras.gr/tag/%CE%B3-%CF%87%CE%B1%CF%84%CE%B6%CE%B7%CE%B8%CE%B5%CE%BF%CE%B4%CF%8E%CF%81%CE%BF%CF%85/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://ieropsaltes-patras.gr</link>
	<description>“Ιωάννης ο Δαμασκηνός”</description>
	<lastBuildDate>Sun, 26 May 2024 14:19:33 +0000</lastBuildDate>
	<language>el</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>
	<item>
		<title>Η Εκκλησιαστική μουσική μας παράδοση μέσα από τις έντυπες ψαλτικές εκδόσεις – (Μέρος Β΄, 20ος αιώνας), Γεώργιος Χατζηθεοδώρου</title>
		<link>https://ieropsaltes-patras.gr/articles/ekklisiastiki-mousiki-paradosi-entipes-ekdoseis-20-aionas-meros-b/</link>
					<comments>https://ieropsaltes-patras.gr/articles/ekklisiastiki-mousiki-paradosi-entipes-ekdoseis-20-aionas-meros-b/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admin]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 11 Mar 2024 05:54:19 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Μελέτες]]></category>
		<category><![CDATA[Γ. Χατζηθεοδώρου]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://ieropsaltes-patras.gr/?p=473</guid>

					<description><![CDATA[ΤΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Β΄ΠΕΡΙΟΔΟΣ (20os αιώνας) Ἐξετάζοντας τὶς ἐκδόσεις τῶν βιβλίων τῆς ἐκκλησιαστικῆς μας μουσικῆς κατὰ τὴ διὰρκεια τοῦ Κ΄ αἰῶνα, παρατηροῦμε σὲ γενικὲς<span class="excerpt-hellip"> […]</span>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><b>ΤΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ</b></p>
<p><b>Β΄ΠΕΡΙΟΔΟΣ (20os αιώνας)</b></p>
<p>Ἐξετάζοντας τὶς ἐκδόσεις τῶν βιβλίων τῆς ἐκκλησιαστικῆς μας μουσικῆς κατὰ τὴ διὰρκεια τοῦ Κ΄ αἰῶνα, παρατηροῦμε σὲ γενικὲς γραμμὲς τὰ ἑξῆς: α) ἀριθμητικὴ ἱσορροπία μεταξὺ τῶν ψαλτικών καὶ τῶν θεωρητικῶν ἐντύπων, ἰδιαίτερα κατὰ τὸ τελευταῖο τέταρτο τοῦ αἰῶνα, ὅπου αὐξάνεται κατακόρυφα ἡ ἐκδοση ἐργασιῶν μὲ θεωρητικο-μουσικολογικὸ περιεχόμενο β) μεγαλύτερες ἀποκλίσεις ἀπὸ τὶς ἀρχικὲς ἐκδόσεις τοῦ ιθ΄αἰῶνα, ἰδιαίτερα κατὰ τὸ β΄ μισὸ τοῦ κ΄ αἰῶνα καὶ ἐν συνεχεία τὶς άρχὲς τοῦ ΚΑ΄ αἰῶνα ποὺ σὲ πολλὲς περιπτώσεις ἀγγίζουν τὰ ὄρια τῆς αὐθαιρεσίας γ) τάση γιὰ πιὸ προσδιοριστικὴ ἀποτύπωση τῶν μελῶν (ἀναλύσεις, ἔλξεις κ.λπ.) δ) τάση, ἀπὸ ὁρισμένους κύκλους, ἐπαναφορᾶς καὶ χρήσης καταργημένων ἀπὸ τοὺς τρεῖς δασκάλους χαρακτήρων τῆς παλαιᾶς γραφῆς ε) εἰσαγωγὴ καὶ ἀξιοποίηση τῆς τεχνολογίας καὶ τῶν μέσων της (πολύγραφοι, φωτοτυπίες, φωτοσυνθέσεις, ὑπολογιστές), εἰδικότερα ἀπὸ τὰ μέσα τῆς 8ης δεκαετίας στ) μεγαλύτερη περιγραφικὴ ἀπεικόνιση ἐννοιῶν λέξεων καὶ συναισθηματικῶν καταστάσεων καὶ ἄλλα. Ὅλα τὰ παραπάνω σαφῶς ὅχι μόνο ἀπομακρύνουν τις εκδόσεις ἀπὸ τὰ κλασικὰ πρότυπα, ἀλλὰ καὶ σὲ ἀρκετὲς περιπτώσεις μεταβάλλουν τὸν ἀρχικὸ ἱεροπρεπὴ χαρακτήρα τῶν ἐκκλησια- στικῶν μελῶν. Μεταξὺ τῶν προσώπων ποὺ μὲ τὸ ἔργο τους ἐπηρέασαν καθοριστικά τη ψαλτική του πρώτου μισού του Κ΄ άιώνα, κυρίως στον ελλαδικό χωρο και όχι μόνο ξεχωρίζουν βασικὰ δύο. Ο Ἰωάννης Σακελλαρίδης και ο Κωνσταντίνος Ψάχος. Είναι και ένα τρίτο για το δεύτερο μισό μέχρι και σήμερα ο Σίμων Καρᾶς. Ο πρῶτος ὡς καινοτόμος μελωδός, ὁ δεύτερος ὡς δογματικὸς θεωρητικός, καὶ ο τρίτος βασικά συνεχίζοντας και επεκτείντας κατὰ ἕνα τρόπο τῆ μουσικολογικῆ ἐργασία του Ψάχου.</p>
<p>Ἡ προσωπικότητα τοῦ Σακελλαρίδη κυριάρχησε στὰ πρώτα χρόνια τοῦ κ΄ αἰῶνα, μὲ ἀποτέλεσμα ὅλες σχεδὸν οἱ ἑλληνικὲς παροικίες τοῦ ἐξωτερικοῦ, τουλάχιστον στὸ πρῶτο μισὸ τοῦ Κ΄αἰῶνα, νὰ ἀποδεχθοῦν καθολικὰ τὸ σύστημά του καὶ νὰ προβοῦν σὲ πολλὲς καὶ ἀλλεπάλληλες ἐκδόσεις τοῦ ἔργου του· τὸ ἴδιο ἄλλωστε, ἄν καὶ σε πολύ μικρότερο βαθμό, συνέβη κατὰ τὸ ἴδιο διάστημα καὶ στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. Ἀπὸ τὸ δεύτερο ὅμως μισὸ τοῦ αἰῶνα, λόγω τῶν ἐκδόσεων τῶν ἔργων, τοῦ Κωνσταντίνου Πρίγγου καὶ κυρίως τοῦ Ἀθανασίου Καραμάνη, ποὺ ξεπέρασαν κατὰ πολύ τὰ ὄρια τῆς Ἑλλάδας, ἄρχισε νὰ ὑποχωρεῖ τὸ φαινόμενο, καὶ σήμερα ἔχει ἐκλείψει σχεδὸν ὁλοσχερῶς. Ο Ψάχος μεγάλη μουσικολογική φυσιογνωμία οριοθέτησε τη μουσικολογική έρευνα και το καθαρό ψαλτικό ύφος στην Αθήνα. Και ο Καράς, ἐμβλήματικὴ επίσης φυσιογνωμία στὸ χῶρο καὶ στὴν ἔρευνα τῆς ἑλληνικῆς (ἐκκλησιαστικῆς καὶ δημοτικῆς) μουσικῆς, κατόρθωσε, μὲ τὴν μελετηρότητα καὶ ἐπιμονή του &#8211; ψάλτης αξιόλογος δεν ήταν-, νὰ ἐμβαθύνει στὰ θεωρητικὰ θέματα τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς, ὅσο, εξαιρουμένου βέβαια του Κ.Ψάχου, κανένας σύγχρονός του.</p>
<p>Ἄν τὰ ψαλτικά ἔντυπα τοῦ Κ΄ αἰῶνα, δὲν παρουσιάζουν τὴ γνησιότητα καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν παλαιῶν, ἀντιθέτως, τὰ ἔντυπα μὲ περιεχόμενο θεωρητικό, μουσικολογικό, ἱστορικὸ κ.λ.π., παρουσιάζουν πολὺ μεγαλύτερο ἐνδιαφέρον ἀπὸ ὅ,τι ἐκείνα τοῦ ΙΘ΄αἰῶνα. Καὶ τοῦτο, γιατὶ ἡ σχετικὴ ἔρευνα στον Κ΄ αἰῶνα ἀναπτύχθηκε ἁλματωδῶς, ἰδιαίτερα κατὰ τὴν τελευταία εἰκοσαετία του. Σ’ αὐτὸ συνετέλεσαν θετικὰ διάφοροι παράγοντες. Ἤδη κατὰ τὶς δύο τελευταίες δεκαετίες τοῦ ΙΘ΄αἰῶνα εἶχε ἀρχίσει νὰ παρουσιάζεται μιὰ κάμψη, σὲ ὅ,τι αφορᾶ τὸν ἀριθμὸ καὶ τὴ σημαντικότητα τῶν ψαλτικών ἐκδόσεων τῆς Κωνσταντινούπολης. Βλέπουμε, λοιπόν, σὲ ὁλόκληρη τὴ δεκαετία τοῦ 1890 νὰ ἐκδίδεται ἐκεῖ, το 1895, μόνο ἕνα νέο καὶ ἐνδιαφέρον ἔντυπο, τὸ Ἕν Ἄνθος, τοῦ πρωτοψάλτη τοῦ Παναγίου Τάφου, Ἀγαθαγγέλου Κυριαζίδη, ποὺ περιέχει καὶ ὁρισμένα ἀνέκδοτα ἀρχαῖα μαθήματα. Ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον στερεότυπες ή με προσθαφαιρέσεις ἐπανεκδόσεις παλαιοτέρων βιβλίων του Ιωάννη βασικά και του Φωκαέα. Ἀπεναντίας, στὴν Ἀθήνα παρατηρεῖται μεγάλη ἐκδοτικὴ δραστηριότητα μὲ κύριους μελουργοὺς τὸν Ἰ. Σακελλαρίδη καὶ τὸν Ἀνδρέα Τσικνόπουλο, και μὲ βασικὸ τυπογράφο-ἐκδότη τὸν Σπυρίδωνα Κουσουλῖνο.</p>
<p>Ὅμως, ἐνῶ συμβαίνουν αὐτά, τὴν ἴδια ἀκριβῶς χρονικὴ περίοδο, ἀναπτύσσεται στὴν Κωνσταντινούπολη μιὰ εξαιρετικὴ δραστηριότητα, ἡ ὁποία ἔχει σχέση πλέον μὲ τὴ θεωρητικὴ καὶ τὴ μουσικολογικὴ γενικότερα ἐξέταση βυζαντινῆς μουσικῆς. Πρωταγωνιστεῖ για 25χρόνια ὁ δραστήριος Ἐκκλησιαστικὸς Μουσικὸς Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως μέλη τοῦ ὁποίου εἶναι τὰ πλέον σημαντικὰ στὸ ἀντικείμενο τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς πρόσωπα τῆς Κωνσταντινούπολης. Στὶς ἐργασίες τῶν πρακτικῶν τοῦ Συλλόγου ποὺ ἐκδόθηκαν αὐτοτελῶς ὡς παραρτήματα του γνωστού Περιοδικού τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ’Εκκλησιαστική Ἀλήθεια ἕξι τεύχη, μεταξὺ τῶν ἐτῶν 1900-1907, δημοσιεύονται πολὺ καλὲς μελέτες, οἱ ὁποίες σηματοδοτοῦν τὴν ἔναρξη βαθύτερης ἔρευνας γιὰ τὴν ἐκκλησιαστική μας μουσική. Πρωταγωνιστούν μεταξύ άλλων ο Νηλέας Καμαράδος και ο Κ.Ψάχος.</p>
<p>Μὲ τὴν εἴσοδο στὸν κ΄ αἰῶνα καὶ στὴ δεκαετία 1900-10, παρατηρεῖται ἀντίστοιχη κίνηση καὶ στὴν Ἀθήνα, ὅπως φανερώνει ἡ ἔκδοση τῆς περίφημης μουσικῆς ἐφημερίδας Φόρμιγξ, ἡ ὁποία στὰ 11 περίπου χρόνια τῆς κυκλοφορίας της (1900-1911) στην οποία βασικός επιστημονικός συνεργάτης υπήρξε ο Κ.Ψάχος. Κατὰ τὴ δεκαετία αὐτὴ παρατηρεῖται καὶ μεγάλη αὔξηση τῶν αὐτοτελῶν ἐκδόσεων καὶ ἐπανεκδόσεων ψαλτικών βιβλίων. Συνδυαστικὰ στὴ δεκαετία αὐτὴ θὰ πρέπει νὰ τονισθεῖ, ἡ ἐγκατάσταση τοῦ Κωνσταντίνου Ψάχου στὴν Ἀθήνα ὅπως καὶ ἡ ἰδιαίτερα δυναμικὴ παρουσία καὶ δραστηριότητα τοῦ ἄλλου μεγάλου τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, τοῦ Ἰωάννη Σακελλαρίδη. Αυτοί οι δύο σπουδαίοι μουσικοί επιστήμονες συνετέλεσαν καθοριστικά, μέσα ἀπὸ τὶς πολλὲς διαφορὲς ποὺ τοὺς διέκριναν, στὴν παγίωση τῆς ἐπιστημονικῆς πλέον ἀναζήτησης καὶ ἑρμηνείας, τῶν πέραν τῆς ἁπλῆς ψαλτικῆς φαινομένων τῆς ἐκκλησιαστικῆς καὶ γενικότερα τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς &#8211; Κωνσταντίνος Ψάχος, καὶ βέβαια στὴν ὁριστικὴ ἀνάσχεση τῆς καθιέρωσης τετράφωνης μουσικῆς στὶς ἐκκλησίες Ιωάννης Σακελλαρίδης. Σχετικά με τον Σακελλαρίδη μέχρι σήμερα, πιστεύω, πὼς γιὰ λόγους μᾶλλον ἀνιστόρητης και μισαλλόδοξης ἀπαξίωσης, δὲν ἐχει συνειδητοποιηθεί και αποτιμηθεί ἡ συνεισφορὰ του στην εκκλησιαστική μας μουσική και αὐτό, ἀφοῦ, με τὸ ἐνδιάμεσο σύστημά του ἱκανοποίησε ἕνα μεγάλο μέρος τῶν ὀπαδῶν τῆς πολυφωνίας που είχε φουντώσει υπέρμετρα εκείνη την εποχή, καὶ τοὺς ἀπομάκρυνε ἀπὸ τὴν ἐντελῶς ξένη γιὰ τὴν Ἐκκλησία μας τετράφωνη εὐρωπαϊκὴ μουσική</p>
<p>Στις ψαλτικές εκδόσεις του Κ΄αιώνα, αρχή γίνεται με το Χερουβικάριον, 1900, του Ἀλέξανδρου Βυζαντίου που είναι το πρώτο και μοναδικό έντυπο σε όλο τον Κ΄άιώνα το οποίο περιέχει αμιγώς μόνο χερουβικά. Μελοποιούσε επ’ αμοιβή κατά παραγγελία αναλαβάνων την μελοποίηση «εν οιαδήποτε χρονκή διαρκεία ήτοι εξ’ μέχρι τριάκοντα λεπτών της ώρας…» με την αντίστοιχη τιμή. Στη συνέχεια έχουμε του Ἰωάννη Σακελλαρίδη, Η Ιερά Υμνωδία 1902 σε τρία τέυχη το Α΄Αναστασιματάριο, Όρθρος,Λετουργία , το Β και Γ΄Δοξαστάριο ενιαυτού ως «Αγιοπολίτης». Επίσης του Χρυσοστόμου Ἀγιογράφου, το Μουσικὸν ἀπάνθισμα (ἀργὰ Προσόμοια) 1904 κατά την παράδοση του Αγίου Όρους, που είναι το πρώτο και μοναδικό ως προς το αμιγές του περιεχομένου του, με αργά προσόμοια. Του Ἀγαθαγγέλου Κυριαζίδη, Αι Δύο μέλισσαι (ενδιαφέρον δίτομο ἀνθολόγιο.) Το 1906</p>
<p>Του Πέτρου Φιλανθίδη, Ἀθωνιὰς (δίτομο Δοξαστάριο) 1905 (απὸ τὰ δημοφιλέστερα ἔντυπα τῆς ἐποχῆς του, ιδίως στους μοναχούς του Αγιου Όρους λόγω τῆς μελωδικῆς ποικιλίας τῶν μελῶν του). Του Γεωργίου Πρωγάκη, Μουσικὴ Συλλογὴ (τρίτομη ἀνθολογία) 1909 (ἀπὸ τὰ πιὸ χρηστικὰ μέχρι σήμερα), λόγω της πολύ επιτυχημένης επιλογής κλασικών μαθημάτων. Κ. Ψάχου, Ἡ Λειτουργία, 1909 (μὲ τὸ σύστημά του τῆς διπλῆς συνηχητικῆς γραμμῆς). Παραθετικά μπορούμε να πούμε ότι το σύστημα τῆς συνηχητικῆς γραμμῆς τοῦ Κ.Ψάχου στηριζόταν οὐσιαστικὰ στὴ βάση τοῦ διπλοῦ ἰσοκρατήματος (ἡ μιὰ φωνὴ ἱσοκράτημα καὶ ἡ ἄλλη ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀντιφωνία τοῦ μέλους), ἀλλὰ γιὰ τεχνικοὺς (δὲν παρουσίαζε τίποτα τὸ ἰδιαίτερο) καὶ οἰκονομικοὺς λόγους, (χρειαζόταν σχετικὰ πολυμελὴς χορὸς) δὲν ὲπικράτησε. Και βέβαια το Νέον συντομώτατον θεωρητικὸν ἤτοι περὶ τῆς καθ’ ἡμᾶς ἐκκλησιαστικῆς καὶ ἀρχαίας ἑλληνικῆς μουσικῆς του Μισαηλίδη που και αυτό παρά τη σημαντική σημασία του, δεν επικρατησε. Σ η μ ε ί ω σ η: Τὸ Θεωρητικὸ αὐτὸ εἶναι ἀπὸ τὰ σημαντικότερα, ὄχι μόνο γιὰ τὴν περιεκτικότητά του, ἀλλὰ κυρίως ἐπειδὴ σ’ αὐτὸ διατυπώνονται ἀπόψεις ποὺ διαφέρουν ἀρκετὰ ἀπὸ τὰ προηγούμενα Θεωρητικά. Ἰδιαίτερα ἀξιόλογο εἶναι τὸ δεύτερο μέρος ὅπου καὶ ἡ ἀναφορὰ στὴ μουσικὴ τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων. Πάντως, τὸ σύγγραμμα αὐτὸ προκάλεσε κατὰ καιροὺς διάφορες συζητήσεις θετικὲς καὶ ἀρνητικές· μέχρι δὲ σήμερα δὲν ἔχει τύχει ἀποκρυσταλλωμένης ἀποδοχῆς.</p>
<p>Ἡ ἑπόμενη δεκαετία 1910-20, σημαδεύεται καθοριστικὰ ἀπὸ τὴν ἔκδοση τῆς περίφημης ἐργασίας τοῦ Κ.Ψάχου, Ἡ παρασημαντικὴ τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς, Ἀθῆναι 1917. Τὸ βιβλίο αὐτὸ είναι σπουδαιότατο, γιατί ἐμπεριέχει τὴν πρώτη οὐσιαστικὰ μὲ ἀξιώσεις, ἐπιστημονικὴ ἑλληνικὴ ἀπάντηση στὶς μέχρι τότε ἀπόψεις τῶν ξένων μουσικολόγων σχετικά με το θέμα της εξήγησης της παλαιάς γραφής της εκκλησιαστική μας μουσικής. Ἀποτελεῖ δὲ τὴ βάση τῆς πρότασης γιὰ τὴ μελέτη καὶ κατανόηση τῆς παλαιότερης γραφῆς, μέσω τοῦ ἀναδρομικοῦ παραλληλισμοῦ μὲ τὴ νέα. Ἡ ἔκδοσή του τάραξε στὴν κυριολεξία τὰ νερὰ καὶ ἑξακολουθεῖ μέχρι σήμερα νὰ ἀποτελεῖ σταθερό ὁδηγὸ γιὰ τὴν παραπέρα μουσικολογικὴ ἔρευνα τῆς ἐκκλησιαστικῆς μας μουσικῆς. Σημαντική, ἐπίσης, εἶναι καὶ ἡ ἔκδοση τοῦ μουσικοῦ περιοδικοῦ Μουσική, 1912- 1914 τοῦ Γεωργίου Παχτίκου Με μεγάλη ποικιλία μουσικών και μουσικολογκών θεμάτων και παραδειγμάτων. Ἀπὸ πλευρᾶς ψαλτικών ἐκδόσεων, ξεχωρίζουν τῶν: Σεραφεὶμ Παναγιωτίδη, Ἀργὸν εἱρμολόγιον (καταγραφὴ Πατμιακῆς ψαλτικῆς παράδοσης) 1911 και μια ἐξαίρετη διπλῆ σειρὰ Χερουβικῶν Κωνσταντίνου Ψάχου,με τον τίτλο Λειτουργικοὶ ὕμνοι το 1912. Του Στυλιανοῦ Χουρμουζίου, η Ἐθνικὴ μοῦσα, 1915 (ἐπειδὴ σηματοδοτεῖ τὴν ἔναρξη ἐκδοτικῆς δραστηριότητας πολλῶν Κυπρίων μουσικῶν συγγραφέων, ἡ ὁποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα.Ήταν του κλίματος του Ι.Σακελλαρίδη. Εδώ αξίζει ένα σχόλιο. Ἡ Κύπρος ὑπῆρξε ἕνας τόπος στὸν ὁποῖο ἀναπτύχθηκε ἡ ἐκκλησιαστικὴ μουσικὴ ἀπὸ παλιά. Βέβαια ἐδῶ δεν ἔχουμε ὅπως στὴν Κρήτη, Κυπριακὴ σχολή. Ὅμως, σὲ ἀντίθεση με τὴν Κρήτη, ποὺ παρὰ τὴν ἱστορία της δὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξει καμία δραστηριότητα στον τομέα τῶν ἐ κδόσεων εντύπων βιβλίων βυζαντινῆς μουσικῆς, η βιβλιογραφικὴ παρουσία της Κύπρου, ἐξαιρουμένης τῆς Άθήνας, εἶναι ἡ μεγαλύτερη ἀπὸ ὅλα τὰ ἄλλα τμήματα τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου, καὶ ἀριθμεῖ τον Κ΄αιώνα γύρω στὶς ἐκατὸ ἐκδόσεις. Κυριώτεροι εκπρόσωποί της εἶναι ἀπὸ τοὺς παλαιότερους ὁ Στυλιανὸς Χουρμούζιος καὶ ὁ Θεόδουλος Καλλίνικος, καὶ ἀπὸ τοὺς νεώτερους ὁ Νικόλαος Παπασάββας. Τὸ 1914 ἐκδίδεται καὶ τὸ τελευταῖο ψαλτικό βιβλίο ἀπὸ τὸ πατριαρχικὸ τυπογραφεῖο. Πρόκειται γιὰ τὴ στερεότυπη ἐπανέκδοση τοῦ Ἀναστασιματαρίου Πέτρου Πελοποννησίου, ἀπὸ τὸν υἱὸ τοῦ πρωτοψάλτη Ἰωάννη, Δημήτριο. Ἀπὸ τὸ πατριαρχικὸ τυπογραφεῖο Κωνσταντινουπόλεως τυπώθηκαν κατὰ τὸ χρονικὸ διάστημα 1841-1917, συνολικὰ 40 βιβλία σχετικὰ με τὴ βυζαντινὴ μουσική, με πρῶτο τὸ δίτομο Αργόν Δοξαστάριον τοῦ Κωνσταντίνου καὶ τελευταίο την ἐργασία)τοῦ Ἀρχιμ. Παγκρατίου Βατοπαιδινοῦ Ἡ μουσικὴ κλῖμαξ (1916-17)</p>
<p>Ἡ δεκαετία 1920-30 κινεῖται στὸν ἴδιο ρυθμὸ μὲ τὴν προηγούμενη. Σ’αὐτὴν ἀπὸ μουσικολογικῆς πλευρᾶς ξεχωρίζει ἡ εφημερίδα Νέα Φόρμιγξ, 1921-22, ποὺ ἐκδίδουν ὁ Κ. Ψάχος καὶ ὁ Ἐ. Πεζόπουλος, κατὰ τὸ πρότυπο τῆς Φόρμιγγας. Ἀπὸ ψαλτικής πλευρᾶς διακρίνονται: οἱ ἐπανεκδόσεις ἔργων τοῦ Ἰωάννη Σακελλαρίδη και η πολύτομη σειρὰ ’Εκκλησιαστικὴ σάλπιγξ 1924-1929 του Στυλιανοῦ Χουρμουζίου. Σ η μ ε ί ω σ η: Πρόκειται γιὰ ἐνδιαφέρουσα σειρά, ποὺ ὁλοκληρώνεται σὲ ἕξι τόμους καὶ ἀποτελεῖ τὴ βασικὴ ἐργογραφικὴ παραγωγὴ τοῦ Στυλ. Χουρμουζίου.Βασικὸ πνεῦμα τοῦ ὁποίου εἶναι ἡ σύντομη καταγραφὴ καὶ μελοποίηση τῶν ἐκκλησαστικῶν μελῶν. Τὸ πνεῦμα αὐτὸ θὰ ἐπικρατήσει καὶ θὰ ἐπηρεάσει καὶ τὶς μεταγενέστερες ἐργασίες ὅλων τῶν Κυπρίων μουσικοδιδασκάλων.</p>
<p>Διακρίνονται επίσης και οι Μελῳδικές ἀσκήσεις του Κωνσταντίνου Παπαδημητρίου που είναι τὸ πρῶτο ἔντυπο μὲ ἀσκήσεις γιὰ ἀρχαρίους, στὸ πρότυπο τῶν Solfej τῆς Εὐρωπαϊκῆς μουσικῆς, 1928, και του δικού σας πρωτοψάλτη του Δημητρίου Κουτσαρδάκη, η τρίτομη ανθολογια «Τὰ μυρίπνοα ἄνθη» το 1929 σε δική του μελοποιία. Σημειώνω ότι τα Κρατήματα ἀπό τοὺς πόδες τοῦ «Θεοτόκε Παρθένε…» τοῦ Π. Μπερεκέτη τὰ καταχωρεῖ μὲ ἀπόδοση ἐπισχάζοντος ρυθμοῦ (6/σημος σε δύο κινήσεις-μὲ ἀνάλυση διγόργου).</p>
<p>Στὴ δεκαετία τοῦ 1930-40 παρατηρεῖται μιὰ σημαντικὴ αὔξηση τῶν ἐκδόσεων (περίπου διπλάσιες τῆς δεκαετίας τοῦ 1920), καθὼς καὶ ἡ ἔναρξη δραστηριότητας νέων προσώπων, ὅπως π.χ. τοῦ Ἐμμανουὴλ Φαρλέκα, τῆς Ἀδελφότητας Θεολόγων «Ἡ Ζωή» καὶ τοῦ Σίμωνα Καρᾶ, τὰ ὁποία στὴ συνέχεια θὰ καταλάβουν ἐξέχουσα θέση στὴν ἑλληνικὴ βιβλιογραφία τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς. Διακρίνονται μεταξὺ τῶν μουσικολογικῶν ἐντύπων αὐτῆς τῆς περιόδου τὰ ἑξῆς: Σίμωνα Καρᾶ, Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ σημειογραφία 1933, πρωτόλεια ἀλλὰ σημαντικὴ ἐργασία, με την οποία άλλωστε κάνει και τη είσοδό του στο μουσικολογικό πεδίο της Ελλάδας. Και και η σημαντικότατη Συμβολὴ εἰς τὴν σπουδὴν τῆς παρασημαντικῆς τῶν βυζαντινῶν, 1938 του Ἐμμανουήλ Βαμβουδάκη.</p>
<p>Τα ψαλτικά βιβλία: Νεκταρίου Κατσαροῦ, Μουσικὸς θησαυρὸς τῆς Λειτουργίας, του ιδίου, 1933, και Μουσικὸς θησαυρὸς ἑσπερινοῦ, 1935 και , Καλλίφωνος ἀηδών, 1933, στα οποία περιλαμβάνονται κυρίως μέλη ψαλλόμενα στο Άγιο Όρος. Το Τριώδιον, 1931, του Ἐμμανουήλ Φαρλέκα. Μὲ τὸ βιβλίο αὐτὸ, καθὼς καὶ μὲ τοὺς ὑπόλοιπους προσεγμένους τόμους τῆς σειρᾶς ποὺ ἀκολούθησαν Ἡ ἁγία καὶ Μεγάλη ἑβδομάς το 1934, Πεντηκοστάριον το 1935, ὁ Φαρλέκας κατέλαβε ἐξέχουσα θέση μεταξὺ τῶν ἐκδοτῶν-μελοποιῶν τοῦ κ΄ αἰῶνα. Ιδιαίτερα μεταξύ των δεκαετιών 1930 &#8211; 1950 που είχε επικρατήσει όλων. Σε γενικὲς γραμμὲς ἀκολουθεί τὴν τεχνοτροπία τοῦ πρωτοψάλτη Σμύρνης Νικολάου Γεωργίου καὶ στὰ μέλη χρησιμοποίησε τὸν ἀμιγὴ τετράσημο. Ἐνδιαφέρον παρουσιάζουν, ἐπίσης, ἐκτὸς τῶν μελοποιήσεών του οἱ παρατηρήσεις -ὁδηγίες του και οἱ ἀναλύσεις γραμμῶν του Κλιτοῦ. Σημαντική και η Ἡ ἱερὰ Λειτουργία, 1939 του Βασιλείου Παπαρούνη. Πρόκειται γιὰ ἔκδοση πολὺ ἐνδιαφέρουσα ἡ ὁποία (δὲν προσέχθηκε ἰδιαίτερα μέχρι σήμερα) κυρίως γιὰ τὶς σπουδαῖες παρατηρήσεις τοῦ συγγραφέα σχετικὰ μὲ τὴν ἑρμηνεία τῶν σημείων ποιότητας καὶ τὴν ὀρθογραφία Δεν μπορεί να αγνοηθεί ὅλη ἡ σειρὰ Μουσικὸς Πανδέκτης τῆς Ἀδελφότητας Θεολόγων Ζωή, 1933-1938 με τις πολλαπλές επανεκδόσεις της, αν και εδώ υπάρχουν ενστάσεις ως προς την επιτυχία των μουσικών παρεμβασέων του επιμελητή της έκδοσης</p>
<p>Κατὰ τὴ δεκαετία 1940-50, λόγω τῶν γνωστῶν περιπετειῶν τοῦ Ἔθνους, ἐκδόθηκαν 34 ἔντυπα, ἀπὸ τὰ ὁποὶα μόλις τὰ 14 ἐκδόθηκαν ἐντὸς τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου, καὶ ὡς ἐκ τούτου αὐτὴ εἶναι ἡ πιὸ φτωχὴ σὲ ἀριθμὸ ἐκδόσεων ὅλου τοῦ κ΄ αἰῶνα. Μεταξύ αὺτῶν ἐνδιαφέρον παρουσιάζουν το Θεωρητικό: του π. Οἰκονόμου Χαραλάμπους, Βυζαντινῆς μουσικῆς χορδῆς στὸ ὁποῖο, ὁ συγγραφέας πραγματοποιεῖ ἐμβριθὴ προγέγγιση σὲ πολλὰ θεωρητικὰ σημεῖα τῆς Βυζαντινῆς μουσικῆς, ποὺ ἀπουσιάζουν ἀπὸ τά συνήθη Θεωρητικὰ (Ωδειακοῦ τύπου κ.λπ.), ἐνῶ παράλληλα ἐκθέτει καὶ δικές του ἀπόψεις γιὰ πολλὰ ποὺ τὴν ἀφοροῦν. Πιστεύω ὅτι δὲν προσέχθηκε ὅσο ἔπρεπε 1940. Και του Δημητρίου Παναγιωτοπούλου το Θεωρία καὶ πρᾶξις τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς 1947. Πρόκειται γιὰ ἕνα Θεωρητικὸ ἀπὸ τὰ πλέον σημαντικὰ ποὺ ἔχουν ἐκδοθεῖ μέχρι σήμερα. Ἰδιαίτερα χρήσιμες θεωροῦνται οἱ πληροφορίες καὶ οἱ ὁδηγίες ποὺ ἐμπεριέχονται στό πέμπτο καὶ ἔκτο μέρος τοῦ βιβλίου. Ὅταν πρωτοεκδόθηκε καὶ γιὰ ἀρκετὰ χρόνια μετά, δεν εἶχε προσεχθεῖ ὅσο τοῦ ἄξιζε, σὲ ἀντίθεση μὲ σήμερα ποὺ ἤδη θεωρεῖται ἀπὸ τὰ βασικότερα.</p>
<p>Φθάνουμε στη σπουδαία δεκαετία τοῦ 1950-60 όπου και έχουμε καθοριστική τομή. Θεωρῶ τὴ δεκαετία αὐτὴ ἀπὸ τὶς σπουδαιότερες καὶ τὴν ἀφετηρία τῆς σημερινῆς βιβλιογραφικῆς καὶ μουσικῆς ἔκφρασης. Δεν αστοχώ εάν ισχυριστώ ότι έχουμε πλέον αυτό που λένε οι Ευρωπαίοι Ars nova,δηλαδή Νέα Τέχνη. Εξηγώ: Εκτός του ότι ο ἀριθμὸς τῶν ἐκδόσεων αὐξάνεται ἁλματωδῶς, το σημαντικότερο αὐτῆς τῆς δεκαετίας εἶναι ἡ ἐμφάνιση προσπαθειῶν γιὰ περισσότερο προσδιοριστικὴ γραφικὴ ἀποτύπωση τῶν μελῶν (ἀναλυτικὴ καταγραφή), μὲ βάση τὴ ρέουσα προφορικὴ παράδοση, κυρίως τοῦ πατριαρχικοῦ ψαλτικοῦ ὕφους, καθὼς καὶ ἡ νέα δημιουργία, στηριγμένη σὲ παλαιότερα πρότυπα ἢ καὶ ἐντελῶς σὲ προσωπικὴ ἀπόδοση τῶν μελῶν. Ἡ τάση αὐτή, ἡ ὁποία έξακολουθεῖ μέχρι σήμερα νὰ ὲπικρατεῖ σὲ μεγάλο βαθμό, και βασικὰ ἐκφράζεται μέσα ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις τοῦ πρωτοψάλτη τοῦ Πατριαρχικοῦ ναοῦ Κωνσταντίνου Πρίγγου, και τοῦ πρωτοψάλτη Θεσσαλονίκης Ἀθανασίου Καραμάνη. Επιπρόσθετα έχουμε τη δεκαετία αυτή και ένα άλλοσημαντικό γεγονός. Την είσοδο του μικροφώνου, η χρήση του οποίου σαφώς χωρίζει την ερμηνεία της εκκλησιαστικής μουσικής σε εποχή πρό και μετά μικροφώνου, με ό,τι αυτό συνεπάγεται ως προς την φωνητική εκφορά της ερμηνείας των εκκλησιατικών μελών.</p>
<p>Μεταξύ τῶν πολλῶν ἐκδόσεων αὐτῆς τῆς περιόδου, διακρίνονται μὲ ἀπόσταση ἡ σειρὰ Πατριαρχικὴ φόρμιγξ (Ἀναστασιματάριο, Δοξαστάριο καὶ Μεγάλη Ἑβδομάδα) 1952-1955 τοῦ Κωνσταντίνου Πρίγγου καὶ ἡ με αναλυτική γραφή και μελοποίημένη Νέα μουσικὴ συλλογή (Ἑσπερινός, Ὄρθρος, Λειτουργία) 1955-1958, τοῦ Ἀθανασίου Καραμάνη. Με αυτή τη σειρά ο Καραμάνης κάνει με εμφαντικό τρόπο την παρουσία του στο χώρο της μελοποιίας, εκτοπίζει τον Ιωάννη Σακελλαριδη που κυριαρχούσε μέχρι τότε στις εκκλησίες κυρίως του εξωτερικού, και κυριαρχεί γενικά, σχεδόν μέχρι σήμερα με τις αλλεπάληλες εκδόσεις των βιβλίων του. Θα τον χαρακτήριζα ως τον Θεόδωρο Φωκαέα του Κ΄αιώνα. Έχουμε και το Θεωρητικὸν βυζαντινῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς, 1958 Ἰωάννη Μαργαζιώτη. Τὸ θεωρητικό αυτό,παρέλαβε τη σκυταλη από την Κρηπίδα του Φωκαεα, για την περιοδο τουλάχιστον 1958- 1990. και λόγω τῆς μεθοδικότητας καὶ τῆς λιτότητας τῆς παράθεσης τῶν διαφόρων θεωρητικῶν ἐννοιῶν ποὺ περιέχει, ἐπικράτησε στὶς μουσικὲς σχολές καὶ ἐξακολουθεῖ μέχρι σήμερα θεωρεῖται ἀπὸ τὰ σημαντικότερα τοῦ εἴδους.</p>
<p>Στὴ δεκαετία τοῦ 1960-70, μαζὶ μὲ τοὺς πιὸ παλιούς, ἐμφανίζονται νέοι μελοποιοί, ὅπως ὁ πρωτοψάλτης τοῦ πατριαρχικοῦ ναοῦ Βασίλειος Νικολαΐδης, ο Χρύσανθος Θεοδοσόπουλος, ὁ Ἀστέριος Δεβρελῆς, ὁ Χαρίλαος Ταλιαδῶρος καὶ μερικοὶ ἄλλοι οἱ ὁποίοι στὴν προσπάθεια ἀνάδειξης τοῦ διδακτικοῦ τους ἔργου ἢ και τῆς προσωπικῆς τους ἔκφρασης (ὅχι ἀπαραίτητα καὶ πρωτότυπης), θὰ δώσουν στὴ συνέχεια σειρὲς μὲ μεγάλο ἀριθμὸ νέων ἐντύπων. Μιὰ ἄλλη παράμετρος εἶναι ὅτι ἀπὸ αὐτὴ τὴ δεκαετία ἀρχίζει νὰ γενικεύεται ἡ χρήση πολυγράφου γιὰ τὶς «ἐκδόσεις», ἡ ὁποία πλέον ὁδηγεῖ σὲ εὔκολες μὲν πλὴν εὐτελεῖς τυπογραφικὰ λύσεις. Κυρίως ὅμως, στὴ δεκαετία αὐτή, μὲ δημοσιεύσεις ἐργασιῶν ὅπως τοῦ Μητροπολίτη Σερβίων καὶ Κοζάνης, Διονυσίου Ψαριανοῦ, τῆς Δέσποινας Μαζαράκη καὶ τοῦ Π. Ἐ. Φορμόζη, καὶ τὴ μετάβαση νέων γιὰ συστηματικὴ μουσικολογικὴ σπουδὴ στὸ ἐξωτερικό, συντελεῖται, σχετικὰ ἀθόρυβα, ἡ προετοιμασία γιὰ τὴ μετέπειτα ἄνθιση τῆς ἐπιστημονικῆς ἔρευνας περὶ τὴν ἐκκλησιαστική μας καὶ ὄχι μόνο μουσικὴ, στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο.</p>
<p>Ἀναφορικὰ μὲ τὶς ψαλτικές ἐκδόσεις αὐτῆς τῆς περιόδου, μεταξὺ ἀλλων ἔχουμε και τη μεγαλη σειρά με το τίτλο «Πηδάλιον» του Δεβρελή, η όποία είναι και η μεγαλέτερη αν και δεν προσθέτει τίποτα το νέο. Θα μποροῦσε ίσως νὰ ἀναφερθεῖ καὶ τὸ Μουσικὸν Τριώδιον, 1969 τοῦ Θρασύβουλου Στανίτσα, στὸ ὁποῖο ἀποτυπώνεται τὸ προσωπικὸ ὕφος τοῦ πρωτοψάλτη. Στὰ πολύ ἐνδιαφέροντα ἐντάσσεται καὶ ἡ ἔκδοση τῆς ἐφημερίδας «Ἱεροψαλτικὰ Νέα»1964 κ.ε. τοῦ Πανελληνίου Συλλόγου Ἱεροψαλτῶν Ἀθηνῶν, ἡ μακροβιώτερη μέχρι σήμερα ἱεροψαλτικὴ ἐφημερίδα.</p>
<p>Ἡ περίοδος τῆς δεκαετίας τοῦ 1970-80 εἶναι ἡ σημαντικότερη γιὰ τὴν ἔρευνα τῆς ἐκκλησιαστικῆς μας μουσικῆς, γιατί κατὰ τὴ διὰρκειά της καὶ λίγο ἀργότερα, ἐκδόθηκαν οἱ βασικὲς μουσικολογικὲς ἐρευνητικὲς ἐργασίες τῶν σημαντικοτέρων ἐντὸς τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου Ἑλλήνων μουσικολόγων. Συγκεκριμένα ἀναφέρομαι στὶς ἐργασίες τῶν Γρηγορίου Στάθη, Μανόλη Χατζηγιακουμῆ, Γεωργίου Ἀμαριανάκη, Ἀντωνίου Ἀλυγιζάκη, Μάρκου Δραγούμη, Dimitri Conomos, Σολωμοῦ Χατζησολωμοῦ κ.ἄ., οἱ περισσότεροι ἀπὸ τοὺς ὁποίους, ἄν καὶ σπούδασαν τὴ μουσικολογία (τότε δὲν λειτουργοῦσαν ἀκόμα πανεπιστημιακὰ μουσικὰ τμήματα) στὸ ἐξωτερικό, στὴ συνέχεια ἀνέπτυξαν ἐπιστημονικὸ λόγο ποὺ υἱοθετεῖ στὰ περισσότερα σημεῖα τὶς ἑλληνικὲς ἀπὸψεις τοῦ Κωνσταντίνου Ψάχου, ὅσο καὶ τοῦ Σίμωνα Καρᾶ. Για την περίοδο αυτή, σχετικὸ ἐνδιαφέρον αν και φλύαρο, παρουσιάζει καὶ τὸ πολυσέλιδο Θεωρητικὸ Μαθήματα βυζαντινῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς, 1972 τοῦ Ἀβραὰμ Εὐθυμιάδη.</p>
<p>Σταθμό όμως, αποτελεί η εργασία του καθηγητή Γρηγορίυ Συαθη Γρηγορίου Στάθη, με τη σειρά Τὰ χειρόγραφα τοῦ Ἁγίου Ὄρους, 1975, όπως άλλωστε και το συνολο μουσικολογικό και ερευνητικό έργο του. Η πραγματικὰ μνημειώδης σειρᾶ τῶν Καταλόγων χειρογράφων, τοῦ ἀκάματου καὶ χαλκέντερου καθηγητὴ τῆς μουσικολογίας τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Γρηγόρη Στὰθη σιγουρα ἀποτελεί τὴ σημαντικότερη ἀπὸ ἑλληνικῆς πλευρᾶς, καὶ «εργωδέστερη» μουσικολογικὴ ἐκδοτικὴ προσπάθεια στὸν Κ΄ αἰῶνα καὶ ἀνοίγει δρόμο γιὰ τὴν παραπέρα μουσικολογικὴ έρευνα και αναδεικνύει τον Στάθη ως τον γενάρχη της όλης επιστημονικής ελληνικής μουσικολογικής δραστηριότητας. Μετά από τους προναφερθέντες μουσικολόγους, πήραν και κρατούν τη σκυτάλη πολλοί νεώτεροι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, όπως ο Αχιλλέας Χαλδαιάκης ο Μανόλης Γιαννόπουλος, ο Ιωάννης Αρβανίτης, η Μαρία Αλεξάνδρου, ο Κων/νος Καραγκούνης, ο Θωμάς Αποστολόπουλος, ο Στάθης Μακρής κ.α. Πέραν τώρα από τις πολλές εκδόσεις των εργασιών των παραπάνω επιστημόνων, σημειώνω την Ίδρυση του Ιδρύματος Βυζαντινής Μουσικολογίας από τον Γρ.Στάθη, όπως καὶ τἡ σημαντικὴ ἐπανέκδοση τῆς Παρασημαντικῆς (1978) τοῦ Κωνσταντίνυ Ψάχου, σὲ ἐπαυξημένη καὶ βελτιωμένη μορφὴ.</p>
<p>Οι πολλές αριθμητικά ψαλτικές ἐκδόσεις αὐτῆς τῆς δεκαετίας, αλλά και της επόμενης, ἀκολουθήθησαν τἡν πεπατημένη. Δηλαδὴ είναι εκδόσεις μὲ προσωπικὸ ἢ καὶ καθαρὰ ἀντιγραφικὸ χαρακτήρα καὶ συνέχιση τῆς ἀναλυτικῆς καταγραφῆς μελῶν, πολλὲς φορὲς σὲ σημεῖο ὑπερβολῆς Μεταξὺ αὐτῶν διακρίνονται: Χρυσάνθου Θεδοσοπούλου, η Ἑπτάτομος μουσικὴ Κυψέλη, 1972 που ακολουθεί την τεχνοτροπία του Πρίγγου.</p>
<p>Στὴ δεκαετία τοῦ 1980, ἡ νέα τεχνολογία τῆς φωτοσύνθεσης, ἡ γενικότερη ἀναζωπύρωση τοῦ ἐνδιαφέροντος &#8211; καρπὸς τῆς προηγούμενης δεκαετίας &#8211; γιὰ τὴ βυζαντινὴ μουσικὴ καὶ ἡ λειτουργία, ἀπὸ τὰ μέσα τῆς δεκαετίας, Τμημάτων Μουσικῶν Σπουδῶν στὰ Πανεπιστήμια, συνετέλεσαν, ὥστε, πέραν τῆς ἔρευνας, οἱ ἐκδόσεις ψαλτικών καὶ μουσικολογικῶν βιβλίων νὰ γνωρίσουν κατακόρυφη αὔξηση (περίπου 300). Ἐντελῶς ἐνδεικτικὰ ἀναφέρω την ἐργασία Κ.Ψάχου, Τὸ ὀκτάηχον σύστημα τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς, 1980 και κυρίως τη Μέθοδο τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς-Θεωρητικόν, 1982 του Σίμωνα Καρά. Τὸ θεωρητικὸ αὐτὸ, θεωρεῖται ἀπὸ πολλοὺς -βασικὰ μαθητὲς τοῦ Καρᾶ και όχι μόνο-ὡς τὸ πληρέστερο τῆς ἐποχῆς μας ἴσως καὶ σπουδαιότερο μετά τὸ Μεγάλο Θεωρητικὸ τοῦ Χρυσάνθου. Πρέπει εδώ να πούμε ότι διδασκαλία τοῦ Καρᾶ, οἱ ἀπόψεις, η δογματικότητά του καὶ τὸ θεωρητικό του σύστημα, ἀπέκτησαν πολλοὺς φανατικοὺς ὀπαδούς, ἀλλὰ καὶ πολλοὺς πολέμιους. Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι οἱ ἀπόψεις του περὶ τῶν ἤχων (μεγάλη καὶ πολὺ πέραν τῆς γνωστῆς ὀκτωηχίας, πολυηχία) καὶ περὶ τῆς ἐπαναφορᾶς παλαιῶν σημαδίων,η υπερβολκή χρήση σημείων αλλοιώσεως κ..α, στὴ σημερινὴ γραφή, ἀποτυπώνεται ἤδη σὲ ἐκδόσεις νεωτέρων, μὲ ἀποτέλεσμα αὐτὲς νὰ διαφοροποιοῦνται, χωρὶς σοβαρὴ καὶ οὐσιαστικὴ αἰτία, ἀπὸ τὰ θεωρητικὰ καὶ ἐκδοτικὰ πρότυπα τῆς Νέας Μεθόδου, καὶ βέβαια νὰ δημιουργοῦνται τριβές, οἱ ὁποίες σὲ μερικὲς περιπτώσεις φθάνουν στὰ ἄκρα. Ανεξάρτητα καὶ πέραν ἀπὸ τὶς ὅποιες ὑπερβολὲς ἢ ἀστοχίες του (οὐσιαστικὰ αἱρέσεις), τὸ δυσνόητο τῆς ἔκφρασης καὶ τὸ σχολαστικὸ τῆς κατάθεσης τοῦ συγγραφέα, τὸ ἔργο ἀποτελεῖ κεφάλαιο καὶ πραγματικὸ ἀπόκτημα γιὰ ὅσους ἀσχολοῦνται μὲ τὴ μελέτη τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς, καὶ πλουτίζει ἀποφασιστικὰ τὴ βιβλιογραφία τῆς ἐκκλησιαστικῆς καὶ γενικότερα τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς, γιατὶ δίνει ἐρέθισμα γιὰ παραπέρα καὶ σὲ βάθος μελέτη τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς.</p>
<p>Συνεχίζω με την «ὀκταηχία στὴν ἑλληνικὴ λειτουργικὴ ὑμνογραφία, 1985 του Ἀντωνίου Ἀλυγιζάκη, Πιστεύω ότι ειναι το πιο συγκροτημένο και τεκμηριωμένο έντυπο στο θέμα της οκταηχίας.</p>
<p>Σὲ ὅ,τι ὰφορᾶ τώρα τὶς ψαλτικές ἐκδόσεις αὐτῆς τῆς περιόδου ἱσχύουν αὐτὰ τῆςπροηγούμενης δεκαετίας· διακρίνονται, λόγω κυρίως τῆς διάδοσής τους: ἡ πολύτομη ἐργασία τοῦ Λυκούργου Πετρίδη ποὺ ξεκίνησε μὲ τὴν Ἀκολουθία τοῦ Ἑσπερινοῦ, 1980, σὲ χειρόγραφη πολυγραφημένη μορφή και Γεωργίου Τσατσαρώνη, Βυζαντινὴ Καλοφωνία, 1989 &#8211; ως τὸ μοναδικὸ στὴ νεώτερη μελοποιία ἀμιγῶς καλοφωνικὸ Εἱρμολόγιο</p>
<p>Στὰ τέλη τοῦ τελευταίου τετάρτου τοῦ κ΄αἰῶνα συντελεῖται μιὰ, θὰ ἔλεγα, ἐπανάσταση στὴν ἔκδοση βιβλίων. Πρόκεται γιὰ τὴ χρήση τοῦ Η/Υ, ἡ ὁποία ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ 1990 βλέπουμε σιγὰ σιγὰ νὰ ἐφαρμόζεται καὶ στὰ βιβλία τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς καὶ σήμερα ἔχει γενικευθεῖ. Ἔτσι, μὲ εἰδικὰ προγράμματα μπορεὶ πλέον καθένας νὰ γίνει γραφέας, στοιχειοθέτης, ἐκτυπωτής, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ κυκλοφορήσουν ὡς ἐκδόσεις βιβλίων πάμπολλες φυλλάδες πρόχειρα συρραμμένες μὲ σπιράλ κ.λ.π. Κανονικὰ ὅλες αὐτὲς οἱ περιπτώσεις δὲ δικαιολογοῦν τὸ χαρακτηρισμό τους ὡς ἐκδόσεις· ὅμως, λόγω τῆς πληθώρας τους, εἰδικὰ μετὰ τὸ 2000, δὲν μποροῦν νὰ ἀγνοηθοῦν. Καὶ ἐδῶ οἱ ιστορικο-μουσικολογικὲς ἐργασίες, ἔναντι τῶν ψαλτικών ἔχουν τὸν πρωτεύοντα λόγο· Αναφέρω, τη Βυζαντινὴ ἐκκλησιαστικὴ μουσικὴ καὶ ψαλμῳδία,1992 (τρίτομο) του Φίλιππου Οικονόμου. Του Κωνσταντίνου Φλώρου την ελληνική παράδoση στις μουσικές γραφές του μεσαίωνα και του Γεωργίου Χατζηθεοδώρου, τη «Βιβλιογραφία τῆς βυζαντινῆς ἐκκλησιαστι κῆς μουσικῆς», 1998.</p>
<p>Σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὶς ψαλτικές ἐκδόσεις, ἀπὸ τὸ πλῆθος τους αὐτῆς τῆς περιόδου, ἐντελῶς ἐνδεικτικὰ ἀναφέρω, Χαραλάμπους Καρακατσάνη, τη σειρά Βυζαντινὴ ποταμηὶς, 1995 που ξεκίνησε με την φωτοαναστατική έκδοση του σπουδαιότατου Θεωρητικού του Αποστόλου Κωνστάλα, και συνεχίστηκε με τα άπαντα του Πέτρου Μπερεκέτη, Ἀγγέλου Βουδούρη, την πολύτομη μουσικὴ σειρὰ μὲ τὴν καταγραφὴ τῆς ψαλτικῆς πράξης τοῦ πρωτοψάλτη Ἰακώβου τοῦ Ναυπλιώτη, στὸν πατριαρχικὸ ναὸ Κωνσταντινουπόλεως, Στη σειρά αυτή διακρίνονται οι καταγραφές του συγγραφέα και οι πληροφορίες του για πρόσωπα της εποχής στην Κωνσταντινούπολη, αλλά ελέχονται οι μουσικολογικές παρατηρήσεις του και οι σχολιασμοί του λόγω μονομέρειας, έλλειψης βάθους και αντικειμένικότητας .</p>
<p>Και του Νίκου Παπασάββα, Κύπρια μηναῖα, 1999 (πολύτομη σειρὰ γιὰ τοὺς Κυπρίους Ἁγίους ποὺ συνεχίστηκε και μετὰ τὸ 2000),</p>
<p>Κλείνοντας τὴν όσο μπόρεσα σύντομη ἀναφορὰ μου στὶς ἐκδόσεις τοῦ κ΄ αἰῶνα,σημειώνω ὅτι: Ἀπὸ τὸ 2000 μέχρι καὶ σήμερα συνεχίζεται μὲ αὐξανόμενο διαρκῶς ρυθμὸ ἡ ἔκδοση βιβλίων σχετικῶν μὲ τὴ βυζαντινὴ μουσική, πολλὲς ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἀποτελοῦν συνέχεια καὶ συμπλήρωμα σειρῶν ἀπὸ προηγούμενη περίοδο. Μεταξὺ τῶν νέων ἐντύπων τοῦαἰῶνα μας ἱδιαίτερη σημασία ἔχουν οἱ πολυπληθεὶς μουσικολογικὲς ἐργασίες, τῆς ήδη καταξιωμένης διεθνῶς νέας γενιᾶς Ἑλλήνων μουσικολόγων, καθὼς καὶ οἱ διδακτορικὲς διατριβὲς ποὺ ἐκπονοῦνται ἀπὸ τοὺς ὑποψηφίους ἐπὶ διδακτορία νέους ἐπιστήμονες καὶ βλέπουν τὸ φῶς, ὡς καλὸς καρπὸς διδαχῆς καὶ ἔρευνας τῶν πανεπιστημιακῶν Μουσικῶν Τμημάτων.</p>
<p>Κράτησα για το τέλος μια ψιλή αναφορά στη μουσική δημιουργία και την προσφορά στη Ψαλτική Τέχνη, των Πατρέων δημιουργών – ερμηνευτών παλαιοτέρων και συγχρόνων. Ήδη αναφέρθηκα για τη ψαλτική σειρά «Μυρίπνοα Άνθη» του σπουδαίου πρωτοψάλτη Δημητρίου Κουτσαρδάκη, που έψαλλε για πολλά χρόνια στη πόλη σας και δημιούργησε σχετική παράδοση. Αναφέρω επίσης τον Κωνσταντίνο Πανά, ο οποίος με πρώτη χρονολογικά, την Ανθοδέσμη εκκλησιαστικής βυζαντινής μουσικής, μας έδωσε στη συνέχεια έντεκα καλα αυτοτελή βιβλία. Τον καλό δάσκαλο και τέως πρόεδρο του Συλλόγου Σπυρίδωνα Γεωργακόπουλο με τους οκτώ τίτλους βιβλίων, τον Σπύρο Ψάχο με το θεωρητικό και την ιστορία του, τον πρωτοψάλτη Δημήτριο Γαλάνη με τους Υμνους της Θείας Λειρουργίας, μα κυρίως για τη σειρά των μουσικών διδακτικών του βιβλίων όλων των ωδειακών τάξεων, και τον πρόεδρό σας Κυριάκο Τζουραμάνη με την σχετικά πρόσφατη επιστημονικότατη ερμηνεία του και έκδοση των ανεκδότων μέχρι τότε Αναστασιματαρίων Κουλιδά και Δανιήλ του πρωτοτοψάλτη. Επισημαίνω, τέλος, και την αξιοπρόσεκτη προσπάθεια του Διονύση Σταματόπουλου που επιμελείται την έκδοση των Απάντων του παλαιού μεγάλου δασκάλου και μελοποιού Μπαλασίου ιερέως. Όλοι αυτοί. Παλαιότεροι και σύγχρονοι, (μαζί και ο πρωτοψάλτης του μητροπολιτικού σας ναού, ο πεφιλημένος μου μαθητής Γιάννης Κόττορος, με την πληθωρική παρουσία του στο αναλόγιο και τη διεύθυνση της βυζαντινής χορωδίας εντός και εκτός των Πατρών και της Ελλάδος), στήριξαν και στηρίζουν στην πόλη σας με τις εκδόσεις, τη φωνή και τη μουσική τους δεινότητα το οικοδόμημα της παράδοσης της Ψαλτικής.</p>
<p>Γεώργιος Χατζηθεοδώρου<br />
2024/03/09</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://ieropsaltes-patras.gr/articles/ekklisiastiki-mousiki-paradosi-entipes-ekdoseis-20-aionas-meros-b/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Η Εκκλησιαστική μουσική μας παράδοση μέσα από τις έντυπες ψαλτικές εκδόσεις &#8211; (Μέρος Α΄, 19ος αιώνας), Γεώργιος Χατζηθεοδώρου</title>
		<link>https://ieropsaltes-patras.gr/articles/ekklisiastiki-mousiki-paradosi-entipes-ekdoseis-19-aionas-meros-a/</link>
					<comments>https://ieropsaltes-patras.gr/articles/ekklisiastiki-mousiki-paradosi-entipes-ekdoseis-19-aionas-meros-a/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admin]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 11 Mar 2024 05:42:44 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Μελέτες]]></category>
		<category><![CDATA[Γ. Χατζηθεοδώρου]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://ieropsaltes-patras.gr/?p=470</guid>

					<description><![CDATA[ΤΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Α΄ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (19 αιώνας) Χαίρομαι ιδιαίτερα που βρίσκομαι κοντά σας και που μου δίνεται η ευκαιρία να αναφερθώ σε ένα αντικείμενο<span class="excerpt-hellip"> […]</span>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><b>ΤΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ</b></p>
<p><b>Α΄ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (19 αιώνας)</b></p>
<p>Χαίρομαι ιδιαίτερα που βρίσκομαι κοντά σας και που μου δίνεται η ευκαιρία να αναφερθώ σε ένα αντικείμενο που αφορά τη Ψαλτική Τέχνη της Εκκλησίας μας και της πατρίδας μας. Το οποιοδήποτε γνωστικό αντικείμενο απασχολεί την επιστημονική κοινότητα, απαιτεί την με αποδείξεις τεκμηρίωσή του, ούτως ώστε να αποκτήσει ισχύ και να μη διαψεύδεται. Η πλήρης κατανόηση σε βάθος και η επιστημονική τεκμηρίωση του γνωστικού αντικειμένου μπορεί να γίνει μόνο με την εξαντλητική και επιστημονική μελέτη των πηγών και των βοηθημάτων πού σχετίζονται με αυτό. Ό κανόνας αυτός ισχύει και για τη Ψαλτική Τέχνη της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας. Είναι αυτονόητο ότι οι πηγές για την έρευνα, εκτός βέβαια από τη ζώσα προφορική παράδοση, είναι βασικά δύο. Τα μουσικά χειρόγραφα και τα μουσικά έντυπα.</p>
<p>Τα έντυπα μουσικά βιβλία που θα μας απασχολήσουν απόψε είναι εξίσου σημαντικά με τα χειρόγραφα, γιατί όπως γράφει από το 1971 και ο Μανόλης Χατζηγιακουμής, «αποτελούν πολυτιμότατα κλειδιά για τη γνώση της παραδοσιακής μουσικής ύλης και ταυτόχρονα τα μοναδικά σχεδόν (μετά τα χειρόγραφα) βοηθήματα για τη σπουδή των Φορέων της. Εξ’ άλλου η σπανιότητα των μουσικών εντύπων τα εντάσσει σχεδόν στην κατηγορία των χειρογράφων». Βέβαια η πλήρης αναφορά σ’ αυτά χρειάζεται πολύ χρόνο, γιατί αριθμός τους υπερβαίνει τις δύο χιλιάδες οπότε είναι αδύνατη. Απλά θα προσπαθήσω, μέσα από μια ελάχιστη αναφορά σ’ αυτά να σας δώσω μια μικρή εικόνα των πολυτίμων αυτών κλειδιών που περικλείουν και αποτυπώνουν τη μοναδική παγκοσμίως ελληνική εκκλησιαστική τέχνη, που κόσμος γνωρίζει και αποκαλεί Βυζαντινή μουσική. Και τώρα ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.</p>
<p>Ή Νέα Μέθοδος της Θεωρίας και της Πράξης της Ψαλτικής μας Τέχνης που καθιερώθηκε το 1814, εκτός των άλλων και με τη νέα γραφή πού πρότεινε, εννοείται ότι δεν άλλαξε ή μάλλον δεν διέκοψε την παράδοση, γιατί η αλλαγή πού επέφερε ήταν εξωτερική και δεν αφορούσε την ουσία της Βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής. Όμως, εκτός από την ενθουσιώδη αποδοχή και καθιέρωσής της λόγω της ευκολίας στη μάθησή της, δημιουργήθηκαν εντελώς νέα δεδομένα σε ο,τι αφορά και τη δυνατότητα χάραξης τυπογραφικών μουσικών στοιχείων, προκειμένου να αρχίσει ή διά τού τύπου έκδοση βιβλίων, τα οποία αναλόγως τού περιεχομένου τους πήραν και το σχετικό όνομα, παρμένο σε γενικές γραμμές από το όνομα των χειρογράφων. Να σημειωθεί ότι, για χίλια περίπου χρόνια δεν είχαμε γραπτή αποτύπωση του εκκλησιαστικού μέλους και για 800 χρόνια μόνο χειρόγραφη.</p>
<p>Με τη νέα αύτη πραγματικότητα και τριακόσια εβδομήντα ακριβώς χρόνια μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας &#8211; συγκεκριμένα το 1820-, κυκλοφόρησαν τα δύο πρώτα έντυπα βιβλία της Βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής. Το Αναστασιματάριον και το Δοξαστάριον του Πέτρου Πελοποννησίου. Γράφει ο εκδότης τους Πέτρος ο Εφέσιος «Εν ακόμη έμενε, το αναγκαιότατον εις συναπάρτισιν της εντελούς ευκολίας της τέχνης ταύτης, ό δια τύπου δηλονότι πολλαπλασιασμός των μουσικών βιβλίων, και ή εκ τούτου κοινοτέρα ωφέλεια εις το γένος». Αναφέρεται από τον Μανόλη Γιαννόπουλο στην εργασία του «Η εύξεινος και εύκαρπος διάδοση και καλλιέργεια της ψαλτικής, στις περί τον Εύξεινο Πόντο περιοχές», η εκτύπωση ενός «Άξιον εστίν» με τυπογραφικά στοιχεία από τον Αντώνιο Παν(τολέων), το 1819, πλην δεν μπορεί να θεωρηθεί η εκτύπωση ενός φύλλου ως έναρξη των εντύπων εκδόσεων, παρά μόνον ως δοκιμαστική απόπειρα. Η έκδοση των δύο αυτών βιβλίων υπήρξε και η απαρχή της μετέπειτα της μεγάλης εκδοτικής δραστηριότητας, στο χώρο του μουσικού εκκλησιαστικού βιβλίου, η οποία συνετέλεσε καθοριστικά στη διάδοσή τους και απάλλαξε όπως γράφει ο Θάμυρης τον ψαλτικό κόσμο « από το πολύμοχθο, και τέλος αφόρητον εκείνο της μουσικής γράψιμο». Το θέμα είναι πολύ μεγάλο και ο χρόνος αμείλικτος, όμως θα σταθώ αξιοχρέως, σ’ αυτά τα δύο πρώτα βιβλία δεδομένου ότι ως όντως «πρωτότυπα και αρχέγονα», είναι τα συγκινητικότερα έντυπα κειμήλια της μουσικής μας, καθώς και σε μερικά άλλα της πρώτης εκδοτικής φάσης, γιατί εκτός του ως πρωτογενή αποτελούν τα πρότυπα των μεταγενεστέρων, τα μέλη που περιέχουν διακρίνονται για τη δωρική τους απλότητα και αποτελούν στο σύνολό τους το σεμνότερο δείγμα και τη γνησιότερη έκφραση της μουσικής της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας.</p>
<p>Μετά την καθιέρωση του νέου συστήματος, ένας από τους πρώτους και ικανότερους αποφοίτους της Μουσικής σχολής της Νέας Μεθόδου, ο Πέτρος Εμμανουήλ Εφέσιος, πήγε στο Βουκουρέστι και δίδαξε στο ηγεμονικό μουσικό σχολείο από το 1816, έως και το 1840 που πέθανε. Εκεί ο Πέτρος με τη βοήθεια διαφόρων και κυρίως του μεγάλου Βορνίκου Γρηγορίου Μπαλιάνου (δικαστικού λειτουργού, κάτι σαν Υπουργού δικαιοσύνης η κάτι σαν Προέδρου του Αρείου Πάγου), και 155 συνδρομητών (μεταξύ αυτών και ο Γρηγόριος Δικαίος, δηλαδή ο γνωστός μας Παπαφλέσας κατόρθωσε να εκδόσει διά του τύπου το 1820 το πρώτο βιβλίο της Βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής. Πρόκειται για το Νέον Αναστασιματάριον Πέτρου του Πελοποννησίου, το οποίο κυκλοφόρησε σε 435 αντίτυπα. Ἀξίζει ἐπίσης νὰ σημειωθεῖ ὅτι στὴν ἔκδοση αὐτὴ ἀκολουθήθηκε ἀκριβῶς ἡ χειρόγραφη παράδοση τοῦ Ἀναστασιματαρίου του Πέτρου καὶ ὡς πρὸς τὸν τρόπο καταχώρησης τῶν μελῶν σὲ στιχηραρικὰ καὶ «εἱρμολογικά» (σύντομα στιχηραρικά). Ἔτσι τὰ ἀπόστιχα τοῦ ἑσπερινοῦ στοὺς ἤχους γ΄, δ΄, πλ. α΄, πλ. β΄, βαρύ, πλ. δ΄, καθὼς καὶ τὰ στιχηρὰ τῶν αἴνων στοὺς ἤχους γ΄, βαρύ, πλ. δ΄, εἶναι καταχωρισμένα σὲ σύντομο στυχηραρικό,λέγε(«εἰρμολογικὸ» μέλος»). Τον ίδιο χρόνο εξέδωσε και το Σύντομον Δοξαστάριον, επίσης του Πέτρου Πελοποννησίου, με τη συνδρομή 97 αυτή τη φορά μόνο συνδρομητών σε 152 αντίτυπα. Σημειώνω εδώ ότι το δεύτερο μέρος του Δοξασταρίου έχει την ένδειξη χρονίας και τόπου έκδοσης ως εξής: «αηκ΄ ΕΝΕΤΙΗΣΙΝ 1820». Αυτό το Ενετίησιν δημιούργησε σε πολλούς την εντύπωση ότι εκδόθηκε στην Ενετία, όμως το σωστό είναι ότι η λέξη σημαίνει στο έτος. Τη χάραξη στο Αναστασιματάριο την έκαμε ο χρυσοχόος Σεραφείμ Χριστοδούλου και τα κοσμήματα ο μοναχός Κωνστάντιος. Στο Δοξαστάριο η χάραξη ανήκει μάλλον στον Στέφανο Δ. Αρχιχρυσοχόο.</p>
<p>Την ίδια σχεδόν εποχή σε μια άλλη πλευρά της Ευρώπης, στο Παρίσι, γίνεται παράλληλη προσπάθεια έκδοσης με τυπογραφικά στοιχεία, βιβλίων της Βυζαντινής μουσικής από το μαθητή των τριών Δασκάλων Α. Θάμυρη. (Αθανάσιος ή Αναστάσιος, δεν έχει δευκρινισθεί ακόμα). Ο Θάμυρης εξέδωσε το 1821 με τον τίτλο «Δοξαστικά», μόνο το Δοξαστάριο του ενιαυτού, του Π. Πελοποννήσιου, γιατί μάλλον είχε πληροφορηθεί ότι εν τω μεταξύ είχε κυκλοφορήσει και με τα δοξαστικά της περιόδου Τριωδίου Πεντηκοσταρίου, πλήρες το ίδιο βιβλίο στο Βουκουρέστι. Τον Θάμυρη είχαν στείλει οι ίδιοι οι Δάσκαλοι για το σκοπό αυτό. Το γεγονός μάς το πληροφορεί εμμέσως ό ίδιος στο τέλος τού προλόγου πού προτάσσει στο Δοξαστάριο του Πέτρου Λαμπαδαρίου, με τα εξής: «Μόλις και μετά βίας επλησίασα εις την πηγήν της σοφίας, ελπίζων να αντλήσω αμβρόσιον νέκταρ, μόλις ανεγεννώντο αι έλπίδαι μου, οτι θέλω έχει κι εγώ την μερίδα μου εις την νεολαία των σπουδαστών, και&#8230; μέ προσκαλείτε εις την πατρίδα! Άρα συγκατανεύει και η πατρίς εις τούτο η συνείδησίς μου με λέγει όχι». Φαίνεται πάντως οτι αρχική του πρόθεση ήταν να τυπώσει το Αναστασιματάριο τού Πέτρου, όμως άλλαξε γνώμη, γιατί εν τω μεταξύ είχε πληροφορηθεί οτι προηγείτο ή προσπάθεια τού Εφεσίου, καί θεώρησε οτι η δική του θα υπολείπετο επειδή τού έλειπε ύλη, γράφει σχετικά στον πρόλογό του « Όσον διά το Αναστασιματάριον, δεν με το εσυγχώρει η συνείδησίς μου, διότι και εις την Δακίαν το αυτό ετυπώνετο, αλλά ήμην βέβαιος ότι είχατε προσθέσει εις αυτό τα Καθίσματα καί τα Αντίφωνα, τα όποια εγώ δεν είχον». Δεν παραλείπει όμως να εκδηλώσει και τη δυσαρέσκειά του επειδή τον πρόλαβαν άλλοι και παράλληλα να καυχηθεί ότι αυτός χάραξε ωραιότερα στοιχεία. «Διότι οι Παρίσιοι υπερβαίνουν αναμφιβόλως τους Βλάχους κατά την επιδεξιότητα· όθεν επόμενον ήτο να προκριθή δια την λαμπρότητα και ωραιότητα του τύπου και των χαρακτήρων…» αλλά και να σχολιάσει ότι, και μόνο η πληροφορία πως γινόνταν κάτι το αντίστοιχο και στη Γαλλία τους έκαμε να κινηθούν ταχύτερα. «Μήτε αυτό [δηλαδή το πρώτο Δοξαστάριο] ήθελεν ίσως ιδεί το φως αν δεν επεχειρείτο και εις Παρισίους ο τύπος. Εύγε διά την φιλοτιμίαν! Μόλις εξύπνησαν…». Στο βιβλίο του Θάμυρη χαράκτης των μουσικών στοιχείων είναι ο Γάλλος Λέγερ και το σχήμα τους είναι βασικά αυτό που επεκράτησε στη συνέχεια μέχρι και σήμερα. Επίσης είναι χαρακτηριστικό ότι δεν αναφέρονται συνδρομητές (ο Fetis αναφέρει αόριστα για πλούσιους ομογενείς, -ίσως μεταξύ αυτών και ο Κοραής που συνέστησε τον Fetis). Πιθανόν την κύρια δαπάνη της έκδοσης των δύο βιβλίων να ανέλαβε ο Αβραάμ Δε Κάστρο που φαίνεται στη συνέχεια να έχει την ευθύνη διακίνησης αλλά και εκτύπωσης των μουσικών εκδόσεων στην Κωνσταντινούπολη για αρκετά χρόνια.</p>
<p>Τον ίδιο χρόνο, ό Θάμυρης εκδίδει την ευμέθοδη «Εισαγωγή εις το Θεωρητικόν και πρακτικόν της εκκλησιαστικής μουσικής» τού Χρυσάνθου» , το γνωστό μικρό Θεωρητικο που είναι και το πρώτο έντυπο θεωρητικό στην ιστορία της βυζαντινής μουσικής. Το βιβλίο αυτό συνοπτικό και άκρως μεθοδικό υπήρξε το διδακτικό εγχειρίδιο της θεωρίας της νέας μεθόδου. Πλην εκδόθηκε πιθανώς σε ελάχιστα αντίτυπα, και σε χρόνους δύσκολους για το γένος (Επανάσταση του ΄21) και σύντομα ξεχάστηκε. Μόλις το 1940 ξαναβγήκε στην επιφάνεια. Στη λησμόνησή του συνετέλεσαν κατά πολύ οι παρεμβάσεις &#8211; συμπληρώσεις του Χουρμουζίου, μα κυρίως η εκδοτική δραστηριότητα του Θ.Φωκαέα, ο οποίος κατατρυγόντας το περιεχόμενό του, όπως αυτό διαμορφώθηκε από τον Χουρμούζιο, εξέδωσε τη δική του γνωστή « Κρηπίδα», η οποία μέχρι πρόσφατα ακόμα αποτελούσε το βασικό θεωρητικό εγχειρίδιο για τους αρχαρίους. Το άλλο που πρέπει να ειπωθεί για το μικρό αυτό Θεωρητικού είναι το περιεχόμενο της προσφώνησης του Θάμυρη «Προς τους μουσικολογιώτατους συμμαθητάς», στη οποία ασκεί σκληρή κριτική κατά των παλαιών δασκάλων -τους αποκαλεί μανδαρίνους που εκεταλλευόντουσαν για πολλά χρόνια τους μαθητές. Αυτό είχε ως συνέπεια η προσφώνηση να αφαιρεθεί ευθύς εξ’αρχής από τους τρεις δασκάλους από το κυρίως σώμα και σήμερα αυτή να διαζώζεται σε απολύτως ελάχιστα αντίτυπα- δύο τρία ίσως σε όλο τον κόσμο.</p>
<p>Τέσσερα χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα το 1824, ο ένας απο τους τρείς Δασκάλους ό Χουρμούζιος, εξέδωσε τη δίτομη συλλογή Ταμείον Ανθολογίας. Τό βιβλίο τυπώθηκε στην Κωνσταντινούπολη απο την τυπογραφία του Κάστρου που το επόμενο έτος ονομάσθηκε «Βρεταννική», με τα στοιχεία πού χρησιμοποιήθηκαν στην Παρισινή έκδοση των Δοξαστικών τού Θάμυρη. Η δίτομη αυτή συλλογή τού Χουρμουζίου είναι ουσιαστικά το πρώτο, από πλευράς, όγκου και ύλης, μνημειώδες τυπωμένο βιβλίο της Βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής, στο οποίο μεγάλος δάσκαλος συμπεριέλαβε ο,τι το καλύτερο από την παλιά και τη σχετικά πρόσφατή της εποχής του μουσική δημιουργία. Πρώτο, επίσης, είναι και της εκδοτικής σειράς της Κωνσταντινούπολης η οποία στη συνέχεια καί γιά όλο σχεδόν τον 19ο αιώνα, θά μονοπωλήσει την εκδοτική δραστηριότητα στο χώρο τού βιβλίου της εκκλησιαστικής μουσικής. Ένα χρόνο αργότερα, το 1825, ό Χουρμούζιος εκδίδει το αργό «Είρμολόγιον τών Καταβασιών» τού Πέτρου Λαμπαδαρίου καί ως δεύτερο μέρος του – έχει συνεχή αρίθμηση &#8211; το «Σύντομον Είρμολόγιον» τού Πέτρου του Βυζαντίου.</p>
<p>Από αυτά βιβλία, τα δύο πρώτα, δηλαδή το Αναστασιματάριο καί το Δοξαστάριο του 1820, τα όντως «πρωτότυπα καί αρχέγονα», σε εξήγηση και τα δυο του πρωτοψάλτη Γρηγορίου, είναι τα συγκινητικότερα έντυπα κειμήλια της Βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής. Οι μελωδίες πού περιέχουν διακρίνονται γιά τη δωρική τους απλότητα και αποτελούν στο σύνολο τους το σεμνότερο δείγμα και τη γνησιότερη έκφραση της μουσικής της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας. Πέραν από αυτό, ή απλότητα της γραφής αποδίδει σίγουρα πιστότερα το ύφος και το ήθος της μουσικής αυτής, όπως την διατήρησε η παράδοση και την κατέγραψε ό αδαμάντινος κάλαμος του κορυφαίου μουσικού τού ΙΗ αιώνα, του Πέτρου Λαμπαδαρίου. Επίσης το σχήμα των μουσικών τυπογραφικών στοιχείων είναι καλλιγραφικό στον τύπο των χειρογράφων με προσπάθεια μίμησης του γραφικού του χαρακτήρα του Γρηγορίου και διατήρησης στο πρώτο της Οξείας, κάτι που δεν είχε συνέχεια στις επόμενες εκδόσεις. Ξεχωρίζουν επομένως εντελώς από τον τύπο των στοιχείων τού Θάμυρη πού επικράτησε στη συνέχεια για όλες τις μεταγενέστερες εκδόσεις.</p>
<p>Ως προς το περιεχόμενο, τα παραπάνω ψαλτικά βιβλία, ακολούθησαν κατά πόδας θα λέγαμε τον τύπο και το περιεχόμενο της χειρόγραφης παράδοσης. Ειδικότερα, ακολουθήθηκε ή παράδοση των δασκάλων τού ΙΗ αιώνα, και κυρίως όπως καταγράφτηκε και κωδικοποιήθηκε από τον Πέτρο τον Πελοποννήσιο, τον Πέτρο τόν Βυζάντιο, τον Πρωτοψάλτη Δανιήλ. Μέσα δε από αυτά καθιερώθηκε το μέχρι σήμερα εν χρήση νέο στιχηραρικό μέλος. Το σύντομο Δοξαστάριο τού Πέτρου Πελοποννησίου, εκτυπώνεται αυτούσιο από τον Εφέσιο και το Θάμυρη, όπως ακριβώς το συναντούμε στα χειρόγραφα. Το ίδιο συμβαίνει στο Αναστασιματάριο, αν και εδώ προσθέτει ό εκδότης Πέτρος ο Έφέσιος και μέλη τα οποία &#8211; όπως γράφει- «είχε μέν αφήσει ατόνιστα ό άοίδιμος Πέτρος ό Πελοποννήσιος ό Λαμπαδάριος, έτόνισαν δέ και επρόσθεσαν εις τό Αναστασιματάριον οι μουσικολογιώτατοι διδάσκαλοι οι έφευρέται τού νέου συστήματος».</p>
<p>Το Ειρμολόγιο εκδίδεται, ως προς τό περιεχόμενο της χειρόγραφης μορφής, συμπληρωμένο και με συνθέσεις των Π. Βυζαντίου, Γρηγορίου και Χουρμουζίου. Τέλος, ή συλλογή της ύλης τού Ταμείου Ανθολογίας του Χουρμουζίου είναι συγκροτημένη σύμφωνα με τα πρότυπα των χειρογράφων Ανθολογιών και περιέχει διάφορα κατ’ επιλογή μέλη του όρθρου και της λειτουργίας, του αργου Στιχηραρίου, του καλοφωνικού Ειρμολογίου κλπ. Από τα βιβλία αυτά μόνο το Δοξαστάριο του Πέτρου είναι πράγματι κάτι το νέο, όπως, άλλωστε, και χαρακτηρίζεται από μελοποιητικής πλευράς, γιατί δεν προϋπήρξε στη χειρόγραφη παράδοση κάτι τέτοιο. Σε αντίθεση με το Αναστασιματάριο που προηγήθηκε του Δανιήλ, το οποίο εξήγησε πρόσφατα με επιτυχία ο πρόεδρός σας ο Κυριάκος Τζουραμάνης, και το Ειρμολόγιο που προηγήθηκε του Μπαλασίου.</p>
<p>Το 1830 ο Πέτρος Εφέσιος εκδίδει με ένα δικής του έμπνευσης του τυπογραφικό σύστημα την Χαρτογραφία (κάτι σαν πολύγραφο) ένα δεύτερο τόμο Ανθολογίας &#8211; πρώτος δεν εκδόθηκε ποτέ. Το έργο αυτό πέραν του μουσικού περιεχομένου του έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον για τον σχετικά αναλυτικότερο, σε σχέση με τους τρεις δασκάλους, τρόπο καταγραφής των μελών, καθώς και για τις επ’ αυτού διευκρινήσεις, του Πέτρου Εφεσίου. Όμως κυκλοφόρησε, λόγω του τυπογραφικού του συστήματος σε ελάχιστα αντίτυπα (περίπου 25) με αποτέλεσμα να μένει άγνωστο στην πλειοψηφία του ιεροψαλτικού κόσμου. Επανήλθε στην επικαιρότητα μετά την φωτοαναστατική επανέκδοσή του από την « Ελληνική Χορωδία», του Λυκούργου Αγγελόπουλου, με ενδιαφέρουσες εισαγωγικές παρατηρήσεις, το 1997. Στο βιβλίο αξίζει να σχολιασθεί η δήλωση του Εφεσίου, κυρίως προς γνώσιν των σημερινών θιασωτών της υπεραναλυτικής αποτύπωσης των μελικών σχημάτων. Γράφει λοιπόν «Όθεν επεξηγήσας αυτόν (εννοεί τον τόμο της Ανθολογίας) δι’ ακριβεστέρας γραμμής μελισμού και πλοκής φθόγγων χαρίν πλείονος μελωδίας, αποφεύγων το κατ’εμέ την υπερβολήν της αναλύσεως, ίνα μη επιφέρω τοις μαθηταίς δυσκολίαν τινα, αποπλανηθώ δε και της συνήθους μουσικής ορθογραφίας παρά το καθήκον».</p>
<p>Το 1831 εκδίδεται από τους Π.Χαρίση και Θ.Π. Παράσχου με εξήγηση και επιστασία του Χουρμουζίου Συλλογή Ιδιομέλων του Μανουήλ. Αυτή συγχωνεύτηκε αυτούσια με κάποιες μικροπαρεμβάσεις «κατά τον ρυθμόν και τον χρόνον» στη Μουσική Μέλισσα (1847) του Φωκαέα (το 1847) και τη Μουσική Κυψέλη του Στεφάνου (το 1857).</p>
<p>Το 1832 εκδίδεται από τον Παναγιώτη Πελοπίδα στην Τεργέστη « διά φιλοτίμου συνδρομής ομογενών» το περιώνυμο Θεωρητικό Μέγα της μουσικής του Χρυσάνθου. Γι’ αυτό είναι όλα γνωστά, αφού είναι και το πιο συζητημένο έντυπο της Βυζαντινής μουσικής. Η αναλυτική αναφορά σε αυτό απαιτεί αυτόνομη παρουσίαση οπότε απόψε παραλείπεται. Το μόνο που μπορεί να ειπωθεί είναι το ότι, παρά τις όποιες τυχόν επικρίσεις και επιφυλάξεις, δίκαια μέχρι σήμερα αποτελεί τη βάση στην οποία στηρίχθηκε όλο το θεωρητικό οικοδόμημα της εκκλησιαστικής μας μουσικής.</p>
<p>Πολύ μεγάλη αξία έχει το περίφημο και αξεπέραστο μέχρι σήμερα αργό Δοξαστάριον του πρωτοψάλτου Ιακώβου, στις μουσικές γραμμές του οποίου αποθησαυρίζεται, αριστοτεχνικά συντετμημένη η παράδοση του παλαιού στιχηραρικού μέλους. Εκδόθηκε το 1836 από το Θ.Φωκαέα, με εξήγηση του Χουρμουζίου. Η έκδοσή του από τα πρώτα βιβλία στη Νέα Μέθοδο αποδεικνύει ότι εξακολουθούσε να διατηρείται στην πράξη το αργό στιχηραρικό μέλος. Δικαίως θεωρήθηκε ως το άκρον άωτον της μουσικής μόρφωσης και χαρακτηρίστηκε «στίλβωτρον των ιεροψαλτών».</p>
<p>Το 1835 εκδόθηκε από τον Θ.Φωκαέα, το Καλοφωνικόν Ειρμολόγιον του Πρωτοψάλτη Γρηγορίου που είναι ακριβής μεταφορά στον τύπο της χειρόγραφης ομώνυμης συλλογής του Γρηγορίου, και αποτελεί μέχρι σήμερα τη σημαντικότερη αυτοτελή συλλογή του είδους, αντίστοιχη της οποίας, ως είδος, εξέδωσε πολύ αργότερα το 1969 ο Γεώργιος Τσατσαρώνης με δικές του μελοποιήσεις. Με τις εκδόσεις αυτές συμπληρώνεται η εγκύκλιος σειρά των ψαλτικών βιβλίων της Βυζαντινής μουσικής με το νέο σύστημα. Από εκεί και μετά τα βιβλία που εκδίδονται ή είναι επανεκδόσεις των πρώτων με διάφορες προσθαφαιρέσεις «διορθώσεις» ή ακόμα και διασκευές ή συνθέσεις συγχρόνων μελοποιών, που τα διαφοροποιούν από τα πρότυπα.</p>
<p>Βέβαια υπάρχουν, σαν εξαίρεση όμως του κανόνα, ένα δυο περιπτώσεις πρωτογενών εκδόσεων. Σημειώνω εδώ ότι μια από τις ευεργετικές συνέπειες της νέας μεθόδου ήταν και το ότι έδωσε τη δυνατότητα καταγραφής και τραγουδιών εξωτερικής μουσικής, κάτι που με τη παλιά γραφή ήταν πιό δύσκολο έως αδύνατο, γιατί τα μελικά σχήματα (οι θέσεις ) που αυτή κατέγραφε ήταν για αποκλειστική εφαρμογή στα εκκλησιαστικές μελωδίες. Έτσι το 1830 εκδίδεται από τον Φωκαέα η συλλογή τραγουδιών εξωτερικής μουσικής «Ευτέρπη», κατά απαγγελία του Χανεντέ Ζαχαρία και το 1848 «Η Πανδώρα», πάλι από τον Φωκαέα. Μετά από τις πιο πάνω πρότυπες αρχικές ψαλτικές εκδόσεις, παρατηρείται ήδη από τη αρχή της δεκαετίας 1830, μια απομάκρυνση και διαφοροποιήσεως προς το περιεχόμενο και όχι μόνο από αυτές. Αυτές οι διαφοροποιήσεις θα συνεχιστούν μέχρι τις ημέρες μας με πολλαπλούς τρόπους, στο όνομα της «κατά την απόδοση ή τη «διασκευή» του καθενός. Εδώ θα μου επιτρέψετε να σταθώ περισσότερο..</p>
<p>Έστω ως παράδειγμα το «Νέον Αναστασιματάριον» που εκδίδεται από τον Φωκαέα το 1832, το οποίον παρά τις αποκλίσεις που παρουσιάζει σε μέλη και περιεχόμενο, από το Αναστασιματάριον του Πέτρου της έκδοσης του 1820, σαφώς δείχνει ότι προέρχεται από αυτό. Όμως δεν αριθμείται ως δεύτερη έκδοση, άρα δεν θεωρείται του Πέτρου. Σ’ αυτό απλά αναγράφεται ότι περιέχει μέλη «μεταφρασθέντα εις το νέον της Μουσικής σύστημα, παρά του διδασκάλου Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος». Επίσης, το 1839, ο Φωκαέας εκδίδει με προσθήκες τό ίδιο στην ουσία Αναστασιματάριο και περιέργως το αριθμεί ως τρίτη έκδοση. Το αποδίδει στον Πέτρο, με πολύ μικρά γράμματα και εξηγητή τον Γρηγόριο, ενώ αποσιωπά εντελώς το όνομα το Χουρμουζίου και επισημαίνει με μεγάλα γράμματα ότι εκδίδεται «ήδη επιδιορθωθέν μετά προσθήκης παρά Κωνσταντίνου πρωτοψάλτου». Σημειώνω εδώ ότι ουσιαστικά, πρόκειται σε γενικές γραμμές για αυτό που ψάλλουμε και σήμερα, με τις παρεμβάσεις του Ιωάννου, το γνωστό ως Αναστασιματάριο Πέτρου και Ιωάννου. Η απορία επί του προκειμένου είναι το πώς είναι δυνατόν να υπάρχει τόση απόκλιση από το πρώτο Αναστασιματάριο σε τόσο μικρό διάστημα από την έκδοση. Κατά την άποψή μου μία εξήγηση υπάρχει. Το ότι ο μεν Πέτρος έγραψε το Αναστασιματάριο του σύμφωνα με την εκλεπτυσμένα συντηρητική αίσθηση του μεγάλου δημιουργού, ο δε Χουρμούζιος κατέγραψε τη λαϊκότροπη τρέχουσα προφορική παράδοση. Βέβαια σημειώνει πως τα κατέγραψε «καθώς τη σήμερον ψάλλονται εις το Πατριαρχείον» και αυτό δείχνει επιρροή ή αν θέλετε ψαλτική επιβολή πλέον του Κωνσταντίνου. Όμως και το Αναστασιματάριο του Πέτρου, ρητά αναφέρεται ότι εμελίσθη κατά το ύφος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Δηλαδή έτσι το έψαλλαν τότε στο Πατριαρχείο. Το ίδιο δείχνει και το Αναστασιματάριο του Δανιήλ! Άρα ποιο από τα δυο είναι το γνήσιο; Ιδού η απορία. Υφέρπει βέβαια μια άποψη, ότι το Αναστασιματάριο του Πέτρου δεν εψάλλετο στο Πατριαρχείο. Το θεωρώ απίθανο τη στιγμή που είναι ξεκαθαρισμένο ότι ο Πέτρος συμπλήρωσε ή αν θέλετε βελτίωσε το Αναστασιματάριο του Δανιήλ. Μήπως και ο Δανιήλ δεν το εψάλλε και απλά το έγραψε χάριν παιδιάς; Δεν το νομίζω. Όπως δεν νομίζω να υπήρχε περίπτωση αυτό να ήταν ξένο προς την πατριαρχική παράδοση και να είχε τόσο μεγάλη διάδοση, και να είναι εξ’ άλλου και το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε με τη νέα μέθοδο. Υπάρχει περίπτωση οι δάσκαλοι να εξήγησαν χειρόγραφο και να έδωσαν προς διδασκαλίαν κάτι που ήδη δεν χρησιμοποιούσαν εκείνη την εποχή; Συνεχίζουμε.</p>
<p>Στις εκδόσεις της δεκαετίας αυτής μεταξύ άλλων βλέπουμε και ένα σταδιακό παραμερισμό του Χουρμουζίου. Ο Θ.Φωκαέας εκδίδει το 1834 και το 1837 το Ταμείον Ανθολογίας της χειρόγραφης συλλογής του Γρηγορίου, που έχουν αρκετές διαφορές ως προς το περιεχόμενό του από εκείνο της έκδοσης του Χουρμουζίου. Και ενώ τα αριθμεί ως δεύτερη και τρίτη έκδοση, συνυπολογίζοντας ασφαλώς και εκείνη του Χουρμουζίου το 1824. Όμως αποδίδει την εξήγησή του στον Γρηγόριο αποσιωπώντας παράλληλα εντελώς το όνομα του Χουρμουζίου. Επίσης μετά το θάνατο του Χουρμουζίου -χαρακτηριστικό αυτό- με τον τύπο ερωταποκρίσεως, εκδίδει την Κρηπίδα του το 1842, που δεν είναι τίποτα άλλο παρά η Εισαγωγή του Χρυσάνθου, αλλά με τις γνωστές επεμβάσεις και βελτιώσεις (μεταξύ αυτών ίσως και οι κανόνες ορθογραφίας) του Χουρμουζίου στο ανέκδοτο θεωρητικό του, δίχως να κάνει καμιά ιδιαίτερη μνεία σ’ αυτόν. (Εδώ και υπογραφή του Φωκαέα). Η ίδια έλλειψη αναφοράς στο Χουρμούζιο παρατηρείται και στο επίτομο Ταμείο Ανθολογίας, με τη ψιλογράμματη γραφή που εξέδωσαν το 1838 ο Ιωάννης Λαμπαδάριος και ο Στέφανος Δομέστικος. Τη λέμε ψιλογράμματη λόγω των πολύ μικρών μουσικών στοιχείων της που είναι τα μοναδικά σαν χάραξη. Έχουμε, λοιπόν, ήδη από την αρχή της δεκαετίας του 1830, την πληθωρική παρουσία του Φωκαέα στον εκδοτικό χώρο του βιβλίου της Βυζαντινής μουσικής, με παράλληλο παραμερισμό του Χουρμουζίου &#8211; αυτό φανερώνει και το ότι «απέθανε πενέστατος», σε αντίθεση με την δυναμική, μέσω των μαθητών του, παρουσία στον εν λόγω χώρο του Πρωτοψάλτη Κωνσταντίνου.</p>
<p>Το 1840 εκδίδεται το δίτομο Δοξαστάριο του πρωτοψάλτη Κωνσταντίνου του Βυζαντίου «εξηγηθέν απαραλλάκτως εις την νέαν της μουσικής μέθοδον, παρά του πρώτου δομεστίκου Στεφάνου». Με την έκδοση αυτή εγκαινιάζεται η μέσω του εντύπου βιβλίου αντεπίθεση, θα λέγαμε, των παλαιών δασκάλων που κυριότερός εκείνη την εποχή εκφραστής τους ήταν ο Κωνσταντίνος. Αυτοί, αφού δεν μπόρεσαν να ανακόψουν την πορεία της Νέας Μεθόδου, προσπάθησαν να την αντιμετωπίσουν με την απόδοση στην εκτέλεση των μελών, γι’ αυτό και συχνά πυκνά βλέπουμε να προβάλλεται η «γνήσια απόδοση,» «κατά το ύφος» ή «κατά την προφοράν» κ.λ.π. του Κωνσταντίνου, κάτι που υπερτονίζεται σε όλα τα βιβλία που εξεδόθησαν επ’ ονόματί του. Δηλαδή το Δοξαστάριον (1840-1), το Ταμείον Ανθολογίας (1845-6) και το Αναστασιματάριον (1863), αλλά και σε εκείνα που εξέδωσαν οι μαθητές του, τα οποία παρουσιάζουν την πρώτη και μεγαλύτερη απόκλιση από τα κλασικά πρότυπα των πρώτων εκδόσεων, παρά τη διαβεβαίωσή του, στον πρόλογο του Ταμείου της Ανθολογίας του ότι τα πάντα συνέλεξε ή και συνέθεσε «μηδόλως -αφιστάμενος- των αιωνίων εκείνων προτύπων»&#8230;</p>
<p>Παράλληλα και ενώ άρχισαν να φουντώνουν οι φωνές για απώλεια του παλαιού ύφους, έρχονται να αναταράξουν πολύ δυνατά τα νερά ο Γεώργιος Λέσβιος με το δικό του σύστημα και την όλη εκδοτική και διδασκαλική του δραστηριότητα του και ο Νικόλαος Γεωργίου, ο πρωτοψάλτης Σμύρνης με το ύφος και τις εκδόσεις του, ως απομακρυνόμενοι, κατά τους κατηγόρους τους, από το γνήσιο ύφος-δεν συνυπολογίζω εδώ και τις εκδόσεις αυτής της εποχής, στη Βιέννη, των Νικολαίδη και Χαβιαρά με το τετράφωνο ευρωπαϊκό σύστημά τους.</p>
<p>Στο τέλος της δεκαετίας του 1830, παράλληλα με τον Φωκαέα κάνουν την εμφάνισή τους ως εκδότες κ.λ.π. οι Ιωάννης Λαμπαδάριος και Στέφανος Δομέστικος, οι οποίοι στη συνέχεια θα πραγματοποιήσουν σειρά εκδόσεων, με σημαντικότερη την έκδοση της τετράτομης Πανδέκτης το 1850-1 (Εσπερινός-Όρθρος-Λειτουργία-Μαθηματάρι) Πρόκειται για τη χειρόγραφη συλλογή του Πρωτοψάλτη του Γρηγορίου (θα τη λέγαμε Στιχηράρι και Παπαδική μαζί). Είναι αναμφισβήτητα μνημειώδης και ανεπανάληπτη έκδοση και αποτελεί και τη σημαντικότερη, ως προς το περιεχόμενο και την εγκυρότητα, μετά τα πρώτα τρία ψαλτικά βιβλία έκδοση.</p>
<p>Γνωστότερη όμως είναι, ίσως, η έκδοση από τον Ιωάννη του Αναστασιματαρίου του Πέτρου (1846), κατά τη δική του πλέον απόδοση η οποία έκτοτε καθιερώθηκε και έφθασε μέχρι τις ημέρες μας, με συνεχείς επανεκδόσεις. Αναφέρω και μια σπανιότατη έκδοση Ανθολογίας , την «κοκκινογορογύσα», των Παύλου Κούρτοβιτς και Γεωργίου Π.Κωνσταντινου στη Φιλιππούπολη το 1846. Τη λέμε κοκκινογοργούσα, γιατί μαζι με μια «Σύνοψη καλοφωνικών ειρμών» του Ιωάννη πρωτοψάλτη, λαμπαδαρίου τότε, το 1842, πολύ σπάνια και αυτή, έχουν εκυπωμένα με κόκκινο μελάνι , σπάνια και μοναδική για τότε περίπτωση, τα γοργά τις μαρτυρίες και τα πρωτογράμματα.</p>
<p>Από τη δεκαετία πλέον του 1850 και μετά εμφανίζονται βιβλία με τίτλους και περιεχόμενο (αυτό αφορά το είδος και την περιεκτικότητα) τα οποία ελάχιστα, πολλές φορές και καθόλου, θυμίζουν τις αρχικές εκδόσεις. Όπως π.χ. Απάνθισμα, Δοκίμιον, Εγχειρίδιον, Εγκόλπιον, Μουσική Μέλισσα, Μουσική Κυψέλη, Μουσικό Εκλόγιο, Υμνολόγιο, και πολλά άλλα. Εννοείται ότι στις εκδόσεις αυτές κυριαρχούν βασικά οι μελοποιήσεις νεωτέρων μελοποιών και οι διασκευές (κυρίως συντμήσεις) πάνω σε έργα παλαιοτέρων. Παράλληλα εκδίδονται διάφορα θεωρητικά τα οποία κατά κανόνα ακολουθούν τις αρχές του μεγάλου θεωρητικού του Χρυσάνθου, ή και την Κρηπίδα του Φωκαέα. Εκδότες του ο Γεώργιος Λέσβιος Εισαγωγή εις το θεωρητικόν και πρακτικόν της μουσικής (1840), ο Μαργαρίτης Δροβιανίτης Θεωρητική και πρακτική εκκλησιαστική μουσική (1851),ο Παναγιώτης Αγαθοκλής Θεωρητικόν της εκκλησιαστικής μουσικής (1855) σπουδαίο αυτό το Θεωρητικό. Ίσως, το αμέσως μετά του Χρυσάνθου, για τον ΙΘ΄αιώνα. ο Χριστόδουλος Γεωργιάδης «Πίναξ θεωρίας της βυζαντινής μουσικής» 1856), ο Κυριάκος Φιλοξένης Θεωρητικόν στοιχειώδες της μουσικής (1859),περίφημο και αυτό και ο Στέφανος Λαμπαδάριος τη δική του Κρηπίδα (1875).</p>
<p>Από τη δεκαετία του 1860 και μετά γίνεται πιο έντονη η αμφισβήτηση, «της ακρίβειας εις την «μεθερμήνευσιν» των «αρχαίων εκκλησιαστικών μελών» και δημιουργείται η τάση επιστροφής κατά ένα τρόπο στα παλαιότερα πρότυπα, όπως και τάση πιο ενδελεχούς μελέτης της θεωρίας της Βυζαντινής μουσικής. Στα πλαίσια αυτού του πνεύματος ο Παναγιώτης Κηλτζανίδης εκδίδει το «Νέον Αναστασιματάριον» του Αντωνίου Λαμπαδαρίου ως συντεταγμένον « εις ύφος εκκλησιαστικόν, καθώς «και δια την εαυτού απλότητα λίαν ευπροσίτου εις τους αρχαρίους». Ο ίδιος πρωτοστατεί λίγο αργότερα και για την έκδοση στη σειρά «Μουσική Βιβλιοθήκη» του αργού κατά την παράδοση του ιε΄ αιώνα Αναστασιματαρίου και του Πέτρου Πελοποννησίου το 1868, όπως και του νέου στιχηραρικού μέλους κατά το πρότυπο της έκδοσης το 1820. (Αυτό το επανεκδίδει και ο και ο Κωνσταντίνος Σακελλαριάδης «συμπεπληρωμένον και ερρυθμισμένον» το 1899). Το ίδιο έτος επανεκδίδει και ο Γεώργιος Βιολάκης σε δική του ερμηνεία το Δοξαστάριον του Πέτρου Πελοποννησίου.</p>
<p>Δεν θα μπορούσα όμως να μην αναφέρω και το βιβλίο Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς 1884, του Γεωργίου Ραιδεστηνού, η οποία με το σαφώς νεοκλασικό -αν και έντονα προσωπικό-ύφος του, μέχρι σήμερον θεωρείται το πιο αντιπροσωπευτικό της περιόδου που πραγματεύεται, βιβλίο. Σ΄ αυτη τη δεκαετία, κυριαρχεί στην Αθήνα στις εκδόσεις ο Δικηγόρος Ανδρέας Τσικνόπουλος με την πολύτομη σειρά του «Μουσική Βιβλιοθήκη» και την πληθωρική διδακτική δραστηριότητα του. Από τη σειρά ξεχωρίζει το «Νεώτατον Αναστασιματάριό του με εξαιρετική επεξεργασία του Αναστασιματαρίου του Ζαφειροπούλου, το οποίο κάλλιστα θα μπορούσε να έχουμε σήμερα εν χρήση, αντι του Πέτρου και Ιωάννου. Παρενθετικά σημειώνω ότι το Αναστασιματάριο του Ζαφειροπούλου, κατ’ απόδοση του Αναστασιματαρίου του Πέτρου, το 1855 και είναι το πρώτο βιβλίο που εκδόθηκε στην Αθήνα.</p>
<p>Ως προς τη θεωρία δε της Βυζαντινής μουσικής έχουμε το 1881 την με απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου συγκρότηση της σπουδαίας ειδικής επιστημονικής Επιτροπής, τα πορίσματα της οποίας θα εκδοθούν αργότερα το 1888, με τον τίτλο « Στοιχειώδης διδασκαλία της εκκλησιαστικής μουσικής» και είναι ακριβώς αυτά που έχουν υιοθετηθεί από τον ψαλτικό κόσμο και επίσημα ακολουθούνται μέχρι σήμερα. Ασφαλώς δεν μπορώ να παραλείψω και η σπουδαιότερη μέχρι σήμερα – παρά τα λεγόμενα από μερικούς- Ιστορία «Της παρ ημίν εκκλησιαστικής μουσικής» του Γεωργίου Παπαδοπουλου.</p>
<p>Με τα παραπάνω βιβλία και με πολλά άλλα που δεν μας επιτρέπει ο χρόνος να αναφερθούμε, ολοκληρώνεται η πρώτη περίοδος των εκδόσεων βιβλίων εκκλησιαστικής μας μουσικής κατά τον ΙΘ΄ αιώνα που είναι και η πιο σημαντική και η πιο άγνωστη. Σημειώνω ότι μεταξύ αυτών υπήρξαν και εκδόσεις βιβλίων που καλύτερα θα ήταν να μην είχαν υλοποιηθεί.</p>
<p>Γεώργιος Χατζηθεοδώρου<br />
2024/03/09</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://ieropsaltes-patras.gr/articles/ekklisiastiki-mousiki-paradosi-entipes-ekdoseis-19-aionas-meros-a/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
